პირველადი პრევენცია

ვაქცინები

  • ვაქცინები ხელმისაწვდომია გადაუდებელი გამოყენების ნებართვით სხვადასხვა ქვეყანაში.

    • როგორც წესი, იმუნიზაციის პროგრამებში პრიორიტეტი ენიჭება პირებს, რომლებსაც მძიმე დაავადების ან სიკვდილობის უფრო მაღალი რისკი აქვთ (მოხუცთა საცხოვრებლების მცხოვრებლები, პერსონალი, სამედიცინო პერსონალი, თანმხლები დაავადებების მქონე პირები). თუმცა, პრიორიტეტები განსხვავდება ქვეყნებს შორის და უნდა მიმართოთ ადგილობრივ ორგანოებს.

    • უცნობია ვაქცინები გვარიდებს თუ არა უსიმპტომო ინფექციას, ან გადაცემას იმ პირებისგან, რომლებიც ინფიცირებულნი არიან აცრის მიუხედავად. აცრილი პირები მაინც უნდა იცავდნენ საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ორგანოების რეკომენდაციებს. უსაფრთხოება და ეფექტურობა (იმუნიტეტის ხანგრძლივობის ჩათვლით) უცნობია 2 თვის შემდეგ. რჩევები განახლდება ვაქცინაციის, ვირუსის გადაცემის და საზოგადოებრივ პირობებში დაცვის შესახებ მეტი ინფორმაციის დაგროვების პარალელურად.[324][325][326][327][328]

    • აშშ-ში, დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრების რეკომენდაციით, COVID-10-თან ექსპოზიციის შემდეგ, ვაქცინირებულ ადამიანს არ ესაჭიროება კარანტინი, თუ იგი აკმაყოფილებს შემდეგ კრიტერიუმებს: მიღებული აქვს ვაქცინის 2 დოზა და მეორე დოზის გამოყენებიდან გასულია სულ მცირე 2 კვირა; ბოლო დოზიდან გასულია არა უმეტეს 3 თვისა; ექსპოზიციის შემდგომ მას არ აღნიშნება სიმპტომები.[329]

  • საკვანძო მნიშვნელობისაა არასასურველი მოვლენების მეთვალყურეობა, რომლის შედეგადაც, შესაძლოა, გამოვლინდეს დამატებითი, ნაკლებად ხშირი მძიმე არასასურველი მოვლენები, რომლებიც კლინიკურ კვლევებში ვერ იდენტიფიცირდა.

    • მაგალითად, Pandemrix® ვაქცინა, რომელიც გამოიყენებოდა 2009-2010 წლების ღორის გრიპის პანდემიის დროს, ამოიღეს სამედიცინო ბაზრიდან, ვინაიდან მისი გამოყენება დაკავშირებული იყო ნარკოლეფსიის განვითარებასთან.[330]

    • ახალი ავტორიზებული mRNA ვაქცინები ადრე არ ყოფილა დამტკიცებული ადამიანებში, ამიტომ ამ ტიპის ვაქცინებზე არ არსებობს გრძელვადიანი უსაფრთხოებისა და ეფექტურობის მონაცემები.

    • ვაქცინაციის შემდეგ არსებობს COVID-19-ის ლაბორატორიულად დადასტურებული შემთხვევების ფაქტები. სიმპტომები შესაძლოა აგვერიოს ვაქცინასთნ დაკავშირებულ არასასურველ მოვლენებში (ვაქცინაციის შემდეგ პირველ დღეებში). ყურადღებით დააკვირდით პაციენტის სიმპტომებს და ნუ ჩათვლით, რომ პაციენტის ჩივილი წარმოადგენს ვაქცინასთან დაკავშირებულ გვერდით მოვლენას, სანამ ტესტირებით ჭეშმარიტი ინფექცია არ გამოირიცხება.[331]

    • ბრიტანეთში ყველა საეჭვო გვერდითი რეაქცია უნდა მოახსენოთ შესაბამის ორგანოებს დიდი ბრიტანეთის ყვითელი ბარათის სქემის საშუალებით. Yellow Card: coronavirus (COVID-19) external link opens in a new window

    • აშშ-ში ყველა საეჭვო გვერდითი რეაქცია უნდა მოახსენოთ შესაბამის ორგანოებს გვერდითი მოვლენების შეტყობინების სისტემის (VAERS) მეშვეობით. Vaccine Adverse Event Reporting System external link opens in a new window

  • ვაქცინის დოზების გეგმა შეიძლება განსხვავდებოდეს ქვეყნების მიხედვით.

    • არსებობს მოსაზრება დოზებს შორის ინტერვალის გახანგრძლივებაზე, დოზების რაოდენობაზე, მოცულობაზე და სხვადასხვა ვაქცინების ერთდროულ გამოყენებაზე მეტი ადამიანის ასაცრელად. თუმცა, მტკიცებულებები ამ სტრატეგიების მხარდასაჭერად არ არსებობს.[332]

    • ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის რეკომენდაციით, ქვეყნები, სადაც განსაკუთრებული ეპიდემიოლოგიური სიტუაციაა, უნდა განიხილავდნენ მესენჯერ რნმ-ის ვაქცინების მეორე დოზის მიწოდებას მოგვიანებით პერიოდში (42 დღემდე ინტერვალით, ამჟამინდელი კვლევების გათვალისწინებით), რათა პირველი დოზის მიმღები პაციენტების რიცხვი გაიზარდოს, სანამ ვაქცინის წარმოება გაფართოვდება. თუმცა, ინტერვალის გახანგრძლივების შესახებ მტკიცებულებები არც ისე მყარია. ქვეყნებმა უნდა მოახერხონ დოზის ინტერვალის დაცვა და მეორე დოზის უზრუნველყოფა ყველასთვის, ვინც პირველი დოზა მიღო. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია არ უჭერს მხარს დოზის ცვლილებას.[326][327]

    • დიდ ბრიტანეთში,, ვაქცინაციისა და იმუნიზაციის გაერთიანებული კომიტეტის რეკომენდაციით, თავდაპირველად, ნებისმიერი ვაქცინის პირველი დოზა რაც შეიძლება მეტ ადამიანს უნდა გაუკეთდეს, მეორე დოზა პრიორიტეტი არ არის.[333][334] თუმცა, მტკიცებულება არ უჭერს მხარს ინტერვალის გახანგრძლივებას ორ დოზას შორის. ეს დამამზადებლის რეკომენდაციებს ცილდება.[335]

    • აშშ-ში, დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრების რეკომენდაციით, პირველი დოზის შემდეგ მეორე დოზის გამოყენება შეიძლება 6 კვირამდე ინტერვალით იმ შემთხვევაში, თუ ვერ ხერხდება მეორე დოზის დროული გამოყენება. სააგენტო კვლავ უსვამს ხაზს, რომ მეორე დოზა უნდა ჩატარდეს რეკომენდებულ ინტერვალთან მაქსიმალურად მიახლოებულად. მათი თქმით, გამონაკლის გარემოებებში მესენჯერ რნმ-ის ორი ვაქცინა შეიძლება ჩაითვალოს ურთიერთშემცვლელად.[329]

    • დიდ ბრიტანეთში დაიწყო კლინიკური კვლევები იმის დასადგენად, შეიძლება თუ არა სხვადასხვა ვაქცინის გამოყენება 2 დოზის რეჟიმისთვის.[336]

    • დამატებითი მითითებებისთვის იხილეთ ადგილობრივი გზამკვლევები. აცრამდე პაციენტმა უნდა განაცხადოს ინფორმირებული თანხმობა.[337]

  • ქვემოთ მოცემულ ცხრილში მოცემულია სამი ძირითადი ვაქცინის შედარება, რომელთა გამოყენებაც ნებადართულია ბევრ ქვეყანაში.

    • ამის გარდა, CoronaVac® და Sinopharm® (SARS-CoV-2-ის ინაქტივირებული ვერსია) დამტკიცდა ჩინეთში, ხოლო Sputnik V®-ს (ადენოვირუსის ვექტორი ვაქცინა), რომლის ეფექტურობა შეადგენს 91.6%-ს, ავტორიზაცია მიენიჭა რუსეთში.[338]

    • ვაქცინის კიდევ რამდენიმე კანდიდატი ჯერ კიდევ დამუშავების პროცესშია, მათ შორის mRNA ვაქცინები, დნმ ვაქცინები, ვირუსული ვექტორული ვაქცინები, ცილოვანი ქვედანაყოფების ვაქცინები, ცოცხალი დასუსტებული ვაქცინები, ინაქტივირებული ვირუსის ვაქცინები და ინტრანაზალური მიწოდების სისტემები.[339]

    • WHO: draft landscape of COVID-19 candidate vaccines external link opens in a new window

Pfizer/BioNTech COVID-19 ვაქცინა

Moderna-ს COVID-19 ვაქცინა

AstraZeneca-ს COVID-19 ვაქცინა

სინონიმები

COVID-19 mRNA ვაქცინა BNT162b2

COVID-19 ვაქცინა mRNA-1273

COVID-19 ვაქცინა ChAdOx1 S რეკომბინანტული

ვაქცინის ტიპი

ლიპიდური ნანონაწილაკის ფორმულა, ინფორმაციული რნმ ვაქცინა, რომელიც აკოდირებს SARS-CoV-2-ის წვეტიან (წვეროს) ცილას

ადენოვირუსის (შიმპანზე) ვექტორი ვაქცინა, რომელიც ატარებს SARS-CoV-2-ის წვეტიანი ცილის გენეტიკურ კოდს

ეფექტურობა*

95%

94%

70%

ავტორიზაცია

დიდი ბრიტანეთი, აშშ, ევროპა, კანადა

დიდი ბრიტანეთი, აშშ, ევროპა

დიდი ბრიტანეთი, ევროპა

ჩვენება

≥16 წლის ასაკის პირების აქტიური იმუნიზაცია

≥18 წლის ასაკის პირების აქტიური იმუნიზაცია

ავტორიზებული დოზა**

ორდოზიანი რეჟიმი

0.3 მლ (30 მიკროგრამი) კუნთში; მეორე დოზა სულ მცირე 21 დღის შემდეგ

ორდოზიანი რეჟიმი

0.5 მლ (100 მიკროგრამი) კუნთში; მეორე დოზა სულ მცირე 28 დღის შემდეგ

ორდოზიანი რეჟიმი

0.5 მლ კუნთშიდა გზით (5 × 1010 ვირუსული ნაწილაკი); მეორე დოზა კეთდება პირველი დოზიდან 4-12 კვირის შემდეგ

უკუჩვენებები

ჰიპერმგრძნობელობა აქტიური ნივთიერების ან დანამატების მიმართ; დაუყოვნებლივი ალერგიული რეაქცია პირველ დოზაზე (არ უნდა გაკეთდეს მეორე დოზა)

გაფრთხილება

ანაფილაქსიის/ალერგიის ანამნეზი

მწვავე მძიმე ფებრილური ავადმყოფობა

სისხლდენით მიმდინარე დაავადებები ან ანტიკოაგულაცია

შესუსტებული იმუნიტეტით

ორსულობა და ძუძუთი კვება

COVID-19 მონოკლონური ანტისხეულებით ან პლაზმით მკურნალობის ანამნეზი

ანაფილაქსიის/ალერგიის ანამნეზი

მწვავე მძიმე ფებრილური ავადმყოფობა

სისხლდენით მიმდინარე დაავადებები ან ანტიკოაგულაცია

შესუსტებული იმუნიტეტით

ორსულობა და ძუძუთი კვება

გვერდითი მოვლენები*

ხშირი: თავის ტკივილი; ართრალგია; მიალგია; ინექციის ადგილის გაღიზიანება; დაღლილობა; ცხელება; შეციება; გულისრევა

იშვიათი: ლიმფადენოპათია; შეუძლოდ ყოფნა; ანაფილაქსია; ჰიპერმგრძნობელობა; სახის მწვავე პერიფერიული პარალიზი

ხშირი: თავის ტკივილი; ართრალგია; მიალგია; ინექციის ადგილის გაღიზიანება; დაღლილობა; ცხელება; შეციება; გულისრევა; ღებინება; დიარეა; გამონაყარი; ლიმფადენოპათია

იშვიათი: შეუძლოდ ყოფნა; სახის მწვავე პერიფერიული პარალიზი; ანაფილაქსია; ჰიპერმგრძნობელობა; სახის შეშუპება (თუ პაციენტი იყენებს დერმატოლოგიურ შემავსებლებს [Filler])

ხშირი: თავის ტკივილი; ართრალგია; მიალგია; ინექციის ადგილის გაღიზიანება; დაღლილობა; შეუძლოდ ყოფნა; ცხელება; შეციება; გულისრევა; ღებინება; გრიპისმაგვარი ავადმყოფობა

იშვიათი: ლიმფადენოპათია; თავბრუსხვევა; მადის დაქვეითება; მუცლის ტკივილი; ჰიპერჰიდროზი; ქავილი; გამონაყარი; ნეიროანთებითი დაავადებები

ურთიერთქმედებები

ურთიერთქმედება სხვა ვაქცინებთან / წამლებთან არ არის შესწავლილი (ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის რეკომენდაციით, მიზანშეწონილია COVID-19-ის ვაქცინაციიდან სულ მცირე 14 დღის ინტერვალი სხვა ვაქცინის მიღებამდე)

ინფორმაცია დიდი ბრიტანეთის ჯანდაცვის პროფესიონალებისთვის

Pfizer/BioNTech COVID-19 vaccine external link opens in a new window

Moderna COVID-19 vaccine external link opens in a new window

AstraZeneca COVID-19 vaccine external link opens in a new window

შერჩეული ავტორიზებული COVID-19 ვაქცინების შედარება.მონაცემები მუდმივად იცვლება; იხილეთ ადგილობრივი ფორმულარი ან გაიდლაინები დეტალური ინფორმაციის მისაღებად. *იხილეთ ვაქცინის ეფექტურობისა და უსაფრთხოების მონაცემები (ქვემოთ) დეტალური ინფორმაციის მისაღებად. **დოზის გრაფიკი შეიძლება განსხვავდებოდეს ქვეყნების მიხედვით. ბოლო მიმოხილვა/განახლება: 17 თებერვალი 2021.

ვაქცინები და ანაფილაქსია ან ვაზოვაგალური რეაქციები

  • მძიმე ალერგიული რეაქცია, როგორიცაა ანაფილაქსია, აღწერილია კლინიკური კვლევების შემდეგ, ზოგადი მოსახლეობის აცრისას.

  • აშშ-ში, ვაქცინის გვერდითი ეფექტების აღრიცხვის სისტემის (VAERS) მონიტორინგმა გამოავლინა ანაფილაქსიის 4.7 შემთხვევა პფაიზერი/ბიონტექის ვაქცინის 1 მილიონ დოზაზე, ხოლო 2.5 შემთხვევა მოდერნას ვაქცინის მილიონ დოზაზე (2021 წლის 18 იანვრის მონაცემებით.[340]

  • დიდ ბრიტანეთში, ყვითელი ბარათის აღრიცხვის სისტემამ გამოავლინა ანაფილაქსიის 103 შემთხვევა პფაიზერი/ბიონტექის ვაქცინით იმუნიზაციის შემდეგ (1-2 შემთხვევა 100,000 დოზაზე), ხოლო ანაფილაქსიის 30 შემთხვევა ასტრაზენეკას ვაქცინის გამოყენების შემდეგ (2021 წლის 31 იანვრის მონაცემებით).[341]

  • გამოთქმულია მოსაზრება, რომ მესენჯერ რნმ-ის ვაქცინის მიმართ რეაქციები შეიძლება იყოს გამოწვეული ლიპიდური პეგილირებული ეთილენ გლიკოლის (PEG) დერივატივებით, როგორიცაა პოლისორბატები.[342]

    • ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის რეკომენდაციის მიხედვით, ვაქცინის რომელიმე კომპონენტის მიმართ ანამნეზში ალერგიის ფაქტი წარმოადგენს იმუნიზაციის უკუჩვენებას ნებისმიერი ვაქცინით. ვაქცინის პირველი დოზის შემდეგ დაუყოვნებლივი ანაფილაქსიური განვითარების შემთხვევაში პირს დამატებითი დოზა არ უნდა მიეცეს. გამოიყენეთ ვაქცინა მხოლოდ იმ გარემოში, სადაც შესაძლებელია ანაფილაქსიის მკურნალობა და აწარმოეთ პაციენტის მონიტორინგი ვაქცინაციიდან სულ მცირე 15 წუთის ფარგლებში.[326][327][328]

    • ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის რეკომენდაციით, მესენჯერ რნმ-ის ვაქცინის მიმართ დაუყოვნებლივი არა-ანაფილაქსიური ალერგიული რეაქციის განვითარების შემთხვევაში (ე.ი. ურტიკარია, ანგიო-ედემა, ან რესპირატორული სიმპტომები, მაგ. ხველა, სტრიდორი ან მსტვინავი სუნთქვა სხვა სიმპტომების გარეშე ვაქცინაციიდან 4 საათის ფარგლებში) პირს არ უტარდება ვაქცინის დამატებითი დოზა გარდა შემთხვევისა, როდესაც ჯანდაცვის პროფესიონალი, სპეციალისტის დახმარებით პაციენტის მდგომარეობის გადახედვის შემდეგ გაუწევს რეკომენდაციას დამატებით დოზას. ანამნეზში ნებისმიერი სხვა ვაქცინის ან ინექციური თერაპიის მიმართ დაუყოვნებლივი ალერგიული რეაქციის ფაქტი ითვლება ვაქცინაციის სიფრთხილის ზომის საფუძვლად, მაგრამ არა ვაქცინაციის უკუჩვენებად. აწარმოეთ რისკის შეფასება, რათა განსაზღვროთ რეაქციის ტიპი და სიმძიმე, ასევე ინფორმაციის სანდოობა. ამ პირებს აცრა შეიძლება მაინც ჩაუტარდეთ, თუმცა შესაფასებელია ვაქცინაციის რისკისა და სარგებლის ბალანსი, ხოლო ვაქცინის რეციპიენტი უნდა იმყოფებოდეს დაკვირვების ქვეშ ვაქცინაციიდან 30 წუთის ფარგლებში კლინიკის პირობებში, რათა ანაფილაქსიის განვითრების შემთხვევაში ჩარევა დაუყოვნებლივ განხორციელდეს. ანაფილაქსიური რეაქციები ასევე ფიქსირდება უწინ მძიმე ალერგიული რეაქციების არმქონე პაციენტებში. უკუჩვენებას წარ წარმოადგენს საკვებისმიერი, მწერის შხამის, კონტაქტური თუ სეზონური ალერგიები, ასევე ალერგიული რინიტი, ეგზემა და ასთმა. არ არსებობს უკუჩვენება ან სიფრთხილის ზომა იმ პირების აცრისთვის, რომელთაც აღნიშNებათ ალერგიები ლატექსის, კვერცხის ან ჟელატინის მიმართ.[326][327]

    • დიდი ბრიტანეთის მედიკამენტებისა და ჯანდაცვის პროდუქტების მარეგულირებელი სააგენტო რეკომენდაციას უწევს იმ პირების აცრისგან თავის შეკავებას, რომლებსაც ანამნეზში ვაქცინის ინგრედიენტების მიმართ ალერგიული რეაქციები ჰქონდათ. თუმცა, სხვა ტიპის ალერგიების, მაგ. საკვების მიმართ ალერგიის შემთხვევაში მოწოდებულია აცრა.[343]

    • მითითებები ალერგიის ან ანაფილაქსიის ანამნეზის ქმონე ადამიანების ვაქცინაციის შესახებ შეიძლება განსხვავდებოდეს სხვადასხვა ქვეყანაში; გაეცანით ადგილობრივ გაიდლაინებს.

  • თუ პაციენტს ჩატარებული აქვს დერმის შევსების (ფილერი) პროცედურა, მას ვაქცინაციის შემდეგ, შემავსებლის ჩხვლეტის ადგილას (მაგ. ტუჩებზე, სახეზე) შესაძლოა განუვითრდეს შეშუპება. რეაქცია დროებითია და ემორჩილება კორტიკოსტეროიდებით მკურნალბოას.

  • ფიქსირდება გვიანი გამოვლინების ადგილობრივი რეაქციები ინექციის მიდამოში, რომელიც, ზოგიერთ შემთხვევაში, დიდი ზომისაა.[329]

  • შეიძლება აღინიშნოს შფოთვითი რეაქციები, მათ შორის ვაზოვაგალური რეაქციები და ჰიპერვენტილაცია. დარწმუნდით, რომ მიღებული სიფრთხილის ზომები, რათა თავიდან იქნას აცილებული დაზიანება გულის წასვლის შემთხვევაში.

ვაქცინები და პაციენტების კონკრეტული ჯგუფები

  • კლინიკურ კვლევებში სპეციფიკური ჯგუფების ვაქცინაციის შესახებ მონაცემები მწირია ან არ არსებობს. ამის მიუხედავად, ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია რეკომენდაციას უწევს ჩამოთვლილი ჯგუფების ვაქცინაციას გამოყენებული ვაქცინის გათვალისწინებით:[326][327][328]

    • ხანდაზმულები (ზედა ასაკობრივი ზღვარის გარეშე)

    • თანმხლები დაავადებების დროს, როდესაც ეს დაავადებები ზრდიან ინფექციის მძიმე ფორმის განვითრების რისკს

    • იმუნოკომპრომისულ პირებში, რომლებიც ვაქცინაციის რეკომენდაციის სამიზნე ჯგუფად მოიაზრებიან

    • აივ დადებითი პირები, რომლებიც სხვა ჩვენების გამო ვაქცინაციის რეკომენდაციას ექვემდებარებიან

    • აუტოიმუნური დაავადებების მქონე პირებში, რომლებსაც არ აღენიშნებათ ვაქცინაციის უკუჩვენება და განეკუთვნებიან რეკომენდაციის სამიზნე ჯგუფს

    • ბელის დამბლის ანამნეზის მქონე ადამიანები, რომლებსაც არა აქვთ უკუჩვენება ვაქცინაციისთვის.

    • სიმპტომური ან უსიმპტომო COVID-19 ინფექციის ანამნეზის მქონე პირები.

  • ვაქცინაციის გადადება რეკომენდებულია თუ პაციენტს აქვს მწვავე ფებრილური ავადმყოფობა ან მიმდინარე მწვავე COVID-19 (სანამ ტემპერატურა არ ნორმალიზდება და პაციენტი არ გამოჯანმრთელდება) , ასევე თუ პაციენტმა მიიღო პასიური ანტისხეულების თერაპია (სულ მცირე 90 დღის განმავლობაში). ვაქცინაციის გადადება შეიძლება განიხილოთ დადასტურებული ინფექციის მქონე პირებში, ინფექციიდან 6 თვის განმავლობაში (ამ პერიოდის დასასრულამდე).

  • მესენჯერ რნმ-ის ვაქცინის პირველი დოზის მიმართ ანტისხეულების პასუხი, გადატანილი ინფექციის მქონე პაციენტებში უტოლდება, ან შესაძლოა აჭარბებდეს ანტისხეულების ტიტრს, რომელიც გვხვდება არაიმუნურ პაციენტებში ვაქცინაციის მეორე დოზის შემდეგ (ეფუძნება წინასწარი კვლევის მონაცემებშ). ამასთან, რეაქტოგენურობა მნიშვნელოვნად უფრო მაღალია იმ პირებში, რომელთაც გადატანილი აქვთ COVID-19-ის ინფქეცია.[344]

  • ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია რეკომენდაციას უწევს ინდივიდუალურად რისკ–სარგებლის შეფასებას მოწყვლად, ხანდაზმულ პაციენტებში, რომელთა სიცოცხლის სავარაუდო ხანგრძლივობა 3 თვეზე ნაკლებია.[327] ნორვეგიის მედიკამენტთა სააგენტო რეკომენდაციას უწევს ხანდაზმული, სუსტი ჯანმრთელობის მქონე დეტალურ შეფასებას ვაქცინაციამდე, რადგან 23 პაციენტი გარდაიცვალა Pfizer/BioNTech ვაქცინის მიღების შემდეგ. თუმცა, ჯერჯერობით უცნობია, არსებობს თუ არა კავშირი ვაქცინასა და გარდაცვალების შემთხვევებს შორის. ჯერჯერობით სააგენტომ 13 შემთხვევა გამოიკვლია და დაასკვნა, რომ მრნმ ვაქცინების ხშირი გვერდითი ეფექტები, როგორიცაა ცხელება, გულისრევა და დიარეა, შეიძლება ხელს უწყობდეს ფატალურ შედეგებს ძალიან სუსტ, ხანდაზმულ პაციენტებში.[345][346]

ვაქცინები და ორსული/მეძუძური ქალები

  • სიფრთხილე გამოიჩინეთ ორსულ და მეძუძურ ქალებთან, რადგან არ არსებობს უსაფრთხოებისა და ეფექტურობის მონაცემები.

    • ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია არ უჭერს მხარს ორსული ქალების იმუნიზაციას გარდა შემთხვევისა, როდესაც ვაქცინის სარგებელი გადაწონის რისკებს (მაგ. სამედიცინო პერსონალი, რომელიც იმყოფება ვირუსთან ექსპოზიციის მაღალი რისკის ქვეშ, ასევე თანმხლები დაავადებების მქონე ქალები, რომლებიც დაავადების მძიმე ფორმის განვითარების მაღალი რისკის ჯგუფს განეკუთვნებიან). ჯანმოს რეკომენდაციის თანახმად, მეძუძურ ქალებს, რომლებიც წარმოადგენენ ვაქცინაციისთვის რეკომენდებული ჯგუფის ნაწილს, უნდა შევთავაზოთ ვაქცინაცია. ჯანმოს მიხედვით ძუძუთი კვების ან ორსულობის შეწყვეტა ვაქცინაციის შემდეგ რეკომენდებული არ არის.[326][327][328]

    • ინგლისის საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ორგანოს რეკომენდაციაა, რომ ორსულ ქალებს არ უნდა ჩაუტარდეთ ვაქცინაცია რუტინულად; ამასთან, ვაქცინაცია შეიძლება დაიშვას, როდესაც პოტენციური სარგებელი აღემატება დედისა და ნაყოფის პოტენციურ რისკებს.[347] რეკომენდებულია მეძუძური დედების ვაქცინაცია.[348]

    • მეან-გინეკოლოგთა ამერიკული კოლეჯის რეკომენდაციის თანახმად, COVID-19 ვაქცინაციაზე უარი არ უნდა უთხრან ორსულ ან მეძუძურ ქალებს, რომლებიც აკმაყოფილებენ ვაქცინაციის კრიტერიუმებს რეკომენდებული პრიორიტეტული ჯგუფების მიხედვით. მნიშვნელოვანია ვაქცინის მიღებამდე პაციენტებთან ერთად განვიხილოთ რისკები და სარგებელი. ორსულ და მეძუძურ ქალებს შეუძლიათ ვაქცინაციაზე უარის თქმა და გადაწყვეტილების მიღებაში ხელი არ უნდა შეუშალოთ.[349]

მონაცემები ვაქცინის ეფექტურობის შესახებ

  • Pfizer/BioNTech COVID-19 ვაქცინა

    • მონაცემები ეფუძნება 43 448 მონაწილის მე-3 ფაზის კვლევის შუალედურ შედეგებს (რანდომიზაცია ვაქცინა:პლაცებო ჯგუფებში მოხდა 1:1 თანაფარდობით). ვაქცინა 95%-მდე ეფექტურია სიმპტომური COVID-19 პრევენციისთვის 2 დოზის შემდეგ, შედარებით პლაცებოსთან (ფიზიოლოგიური ხსნარი), 16 წლის და უფროს მონაწილეებში. ეს ეფუძნება COVID-19-ის 170 დადასტურებული შემთხვევის ანალიზს, რომლებიც განვითარდა მეორე დოზიდან სულ მცირე 7 დღის შემდეგ. პაციენტებს მანამდე ვირუსი არ ჰქონდათ გადატანილი. აქედან 8 შემთხვევა იყო აცრილი, ხოლო 162 შემთხვევა- პლაცებოს ჯგუფის მონაწილე. პირველი დოზის შემდეგ ეფექტურობა 52% იყო. პირველი დოზის შემდეგ მძიმე ინფექცია განუვითარდა 10 მონაწილეს. აქედან 9 იყო პლაცებოს ჯგუფში, ხოლო 1- ვაქცინის მიმღებთა ჯგუფში. ეს დასკვნები გვაწვდის წინასწარ მტკიცებულებას მძიმე დაავადების პრევენციის უნარის შესახებ.[324]

    • წინასწარი კვლევის თანახმად, ვაქცინა შესაძლოა ეფექტური იყოს SARS-CoV-2-ის ახალი ვარიანტების მიმართ, რომელთაც განუვითარდათ წვეროს ცილის მუტაციები (ე.ი B.1.1.7 და B.1.1.351 ხაზები და N501Y მუტაციები); თუმცა, B.1.351 ვარიანტის ნეიტრალიზაცია შეიძლება იყოს უფრო სუსტი.[350][351][352][353][354] საჭროა შემდგომი კვლევა.

  • Moderna-ს COVID-19 ვაქცინა

    • მონაცემები ეფუძნება 30 420 მონაწილის მე-3 ფაზის კვლევის შუალედურ შედეგებს (რანდომიზაცია ვაქცინა:პლაცებო ჯგუფებში მოხდა 1:1 თანაფარდობით). ვაქცინა 94.1%-მდე ეფექტურია სიმპტომური COVID-19 პრევენციისთვის 2 დოზის შემდეგ, შედარებით პლაცებოსთან (ფიზიოლოგიური ხსნარი), 18 წლის და უფროს მონაწილეებში. ეს ეფუძნება COVID-19-ის 196 დადასტურებული შემთხვევის ანალიზს, რომლებიც განვითარდა მეორე დოზიდან სულ მცირე 14 დღის შემდეგ. პაციენტებს მანამდე ვირუსი არ ჰქონდათ გადატანილი. აქედან 11 შემთხვევა იყო აცრილი, ხოლო 185 შემთხვევა- პლაცებოს ჯგუფის მონაწილე. 30 მძიმე შემთხვევიდან (ერთი ფატალური) პირველი დოზის შემდეგ, ყველა შემთხვევა იყო პლაცებოს ჯგუფში და არცერთი ვაქცინის ჯგუფში.[325]

    • წინასწარი კვლევის თანახმად, ვაქცინა შესაძლოა ეფექტური იყოს SARS-CoV-2-ის ახალი ვარიანტების მიმართ, რომელთაც განუვითარდათ წვეროს ცილის მუტაციები (ე.ი B.1.1.351 და B.1.1.7 ხაზები). მიუხედავად ამისა, რომ გამანეიტრალებელი ანტისხულების ტიტრი უფრო ნაკლები იყო B.1.351 ვარიანტის შემთხვევაში SARS-CoV-2-ის უწინდელ ვარიანტებთან შედარებით, მათი დონე დაცვის უზრუნველსაყოფად საკმარისად ითვლება, თუმცა ეს საჭიროებს დადასტურებას.[353][355][356] საჭროა დამატებითი კვლევები. მწარმოებელი ტესტავს დამატებით ბუსტერ დოზას, რათა შეფასდეს ახალი შტამების წინააღმდეგ მომართული გამანეიტრალებელი ანტისხეულების ტიტრები. ასევე დამუშავების ეტაპზეა ბუსტერ-კანდიდატი B.1.351 ხაზის ვარიანტის (იგივე mRNA-1273.351) წინააღმდეგ. მიმდინარეობს პრეკლინიკური და 1-ლი ფაზის კვლევები.[357]

  • AstraZeneca-ს COVID-19 ვაქცინა

    • ეფექტიანობის შესახებ ინფორმაცია ემყარება 4 მიმდინარე რანდომიზებული კონტროლირებული კლინიკური კვლევების (დიდ ბრიტანეთში, ბრაზილიაში და სამხრეთ აფრიკაში მიმდინარე, რომელშიც მონაწილეობს 11,636 პირი) ჯამური მონაცემების შუალედურ ანალიზს. ვაქცინა 70.4%-ით ეფექტურია, საკონტროლო ჯგუფთან შედარებით (ამ ჯგუფში გამოიყენება მენინგოკოკური ვაქცინა ან სალინი), სიმპტომური COVID-19-ის პრევენციის მხრივ ორი დოზის გამოყენების შემდეგ 18 წელს გადაცილებულ პირებში. ეს ეფუძნება COVID-19-ის 131 დადასტურებული შემთხვევის ანალიზს, რომლებიც განვითარდა მეორე დოზიდან სულ მცირე 15 დღის შემდეგ. პაციენტებს მანამდე ვირუსი არ ჰქონდათ გადატანილი. აქედან 30 შემთხვევა იყო აცრილი, ხოლო 101 შემთხვევა- პლაცებოს ჯგუფის მონაწილე. კვლევის შედეგები ჯერ არ გამოქვეყნებულა. ეფექტიანობისა და უსაფრთხოების შესახებ მონაცემები ≥65 წლის ასაკის პაციენტებში ამჟამად შეზღუდული რაოდენობისაა.[358]

    • რაც უფრო ხანგრძლივია დოზებს შორის ინტერვალი, მით უფრო მაღალია ვაქცინის ეფექტურობა. წინასწარი კვლევის მონაცემები მოიცავს შემდგომი თვის შედეგებს, სადაც აღწერილია სიმპტომურ იდაავადების 332 შემთხვევა. კვლევამ აჩვენა, რომ ერთი სტანდარტული დოზა, სიმპტომური დაავადების მიმართ უზრუნველყოფს 76%-იან დაცვას ვაქცინაციიდან პირველი 90 დღის განმავლობაში. ეფექტიანობა აღწევდა 82.4%-ს მეორე დოზის გამოყენების შემდეგ, როდესაც დოზებს შორის ინტერვალი შეადგენდა 12 ან მეტ კვირას. თუმცა, თუ ორ დოზას შორის ინტერვალი 6 კვირაზე ნაკლები იყო, ეფექტიანობა მხოლოდ 54.9%-ს შეადგენდა.[359] ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის რეკომენდაციით დოზებს შორის ინტერვალი უნდა შეადგენდეს 8-12 კვირას.[328]

    • წინასწარი კვლევის თანახმად, ვაქცინა შესაძლოა ეფექტური იყოს ვირუსის B.1.1.7 ვარიანტის მიერ გამოწვეული სიმპტომური დაავადების მიმართ.[360] თუმცა, სამხრეთ აფრიკაში ვაქცინის იმპლემენტაციის პროცესი შეჩერებულია მას შემდეგ, რაც ერთ-ერთი კვლევის თანახმად აღმოჩნდა, რომ იგი არ იცავს ვირუსის B.1.351 ვარიანტის მიერ გამოწვეულ მსუბუქ და საშუალო სიმძიმის დაავადებას.[361]

ვაცინის უსაფრთხოების მონაცემები

  • Pfizer/BioNTech COVID-19 ვაქცინა

    • უსაფრთხოების მონაცემები ეფუძნება მე-3 ფაზის კვლევის შუალედურ შედეგებს, რომელიც 43 448 ადამიანს მოიცავდა. რეაქტოგენურობის შესწავლის ჯგუფი მოიცავდა 8183 პაციენტს.[324]

    • ადგილობრივი გვერდითი მოვლენები უფრო ხშირი იყო ვაქცინის ჯგუფში, ვიდრე პლაცებოს ჯგუფში. ყველაზე ხშირი რეაქცია იყო ინექციის ადგილის ტკივილი ინექციიდან 7 დღის განმავლობაში (83% პირველი დოზის შემდეგ და 78% მეორე დოზის შემდეგ, უფრო ახალგაზრდა მონაწილეებში; 71% პირველი დოზის და 66% მეორე დოზის შემდეგ ხანდაზმულ მონაწილეებში). პაციენტების 1%-ზე ნაკლებს აწუხდებდა ძლიერი ტკივილი. ადგილობრივი გვერდითი მოვლენები პირველი და მეორე დოზების შემდეგ მსგავსი იყო.

    • სისტემური გვერდითი რეაქციები უფრო ხშირი იყო ვაქცინის ჯგუფში, ვიდრე პლაცებო ჯგუფში. უფრო ხშირად აღიწერა ახალგაზრდა პაციენტებში, მეორე დოზის შემდეგ. ყველაზე ხშირი დაფიქსირებული სისტემური გვერდითი მოვლენები მეორე დოზის შემდეგ იყო დაღლილობა (59% ახალგაზრდებში; 51% ხანდაზმულებში), თავის ტკივილი (52% ახალგაზრდებში, 39% ხანდაზმულებში), ცხელება (16% ახალგაზრდებში; 11% ხანდაზმულებში). მძიმე სისტემური მოვლენები აღინიშნა მონაწილეების 2%-ზე ნაკლებში თითოეული დოზის შემდეგ, გარდა დაღლილობა/თავის ტკივილისა მეორე დოზის შემდეგ.

    • სხვა იშვიათი გვერდითი მოვლენები იყო ლიმფადენოპათია, მხრის დაზიანება (ვაქცინის გაკეთებისას), პაროქსიზმული პარკუჭოვანი არითმია და მარჯვენა ფეხის პარესთეზია.

  • Moderna-ს COVID-19 ვაქცინა

    • უსაფრთხოების მონაცემები ეფუძნება მე-3 ფაზის კვლევის შუალედურ შედეგებს, რომელიც 30 420 ადამიანს მოიცავდა.[325]

    • მონაწილეების 87.8%-ს აღენიშნა ადგილობრივი და სისტემური გვერდითი მოვლენები პირველი დოზიდან 7 დღის განმავლობაში, შედარებით 48%-თან პლაცებოს ჯგუფში; მონაწილეების 92.2%-ს აღენიშნა გვერდითი მოვლენები მეორე დოზიდან 7 დღის განმავლობაში, შედარებით 42.8%-თან პლაცებოს ჯგუფში. ყველაზე ხშირი გვერდითი მოვლენები იყო ნაჩხვლეტის ადგილის გაღიზიანება, დაღლილობა, თავის ტკივილი, მიალგია და ართრალგია. ეს მოვლენები უფრო ხშირი და მძიმე იყო მეორე დოზის შემდეგ. გვერდითი მოვლენები უფრო ხშირი იყო 18-64 წლის ასაკში, შედარებით ≥65 წლის პირებთან.

    • ვაქცინაციასთან დაკავშირებული არასასურველი გვერდითი მოვლენები (ნებისმიერი ინექციიდან 28 დღეში) დაფიქსირდა ვაქცინის ჯგუფის მონაწილეთა 8.2% -ში, ხოლო პლაცებო ჯგუფის 4.5% -ში. მძიმე გვერდითი მოვლენების ინციდენტობა უფრო მაღალი იყო ვაქცინის ჯგუფში პლაცებოს ჯგუფთან შედარებით (0.5% და 0.2%, შესაბამისად). ყველაზე ხშირად გამოვლენილი არასასურველი გვერდითი მოვლენები (დაფიქსირდა მონაწილეთა სულ მცირე 1% -ში) იყო დაღლილობა და თავის ტკივილი. ამ მოვლენების ფარდობით ინციდენტობაზე გავლენას არ ახდენს ასაკი.

    • ბელის დამბლა გამოვლინდა უფრო ხშირად ვაქცინის ჯგუფში (სამი შემთხვევა), ვიდრე პლაცებოს ჯგუფში (ერთი შემთხვევა), რაც მიუთითებს, რომ ეს სავარაუდოდ შემთხვევითობა იყო. საჭიროა მჭიდრო მონიტორინგი მოსახლეობის დიდი ჯგუფების აცრისას.

  • AstraZeneca-ს COVID-19 ვაქცინა

    • უსაფრთხოების შესახებ ინფორმაცია ემყარება 4 მიმდინარე რანდომიზებული კონტროლირებული კლინიკური კვლევების (დიდ ბრიტანეთში, ბრაზილიაში და სამხრეთ აფრიკაში მიმდინარე, რომელშიც მონაწილეობს 23,745 პირი) ჯამური მონაცემების შუალედურ ანალიზს (კვლევის შედეგები გამოქვეყნებული არ არის).[358]

    • ყველაზე ხშირი გვერდითი მოვლენები იყო: ინექციის ადგილის რეაქციები (>60%); თავის ტკივილი, დაღლილობა (>50%); მიალგია, შეუძლოდ ყოფნა (>40%); ცხელება, შეციება (>30%); ართრალგია, გულისრევა (>20%). გვერდითი მოვლენები უფრო მსუბუქი და იშვიათი იყო მეორე დოზის შემდეგ და ≥65 წლის პირებში.

ვაქცინის კვლევების შეზღუდვები

  • მონაცემების ძირითადი შეზღუდვა არის უსაფრთხოებისა და ეფექტურობის შეფასების მოკლე პერიოდი. კვლევები არ იყო იმდენად ყოვლისმომცველი, რომ დაეფიქსირებინა იშვიათი გვერდითი მოვლენები. მეთვალყურეობის პერიოდის მედიანა იყო 2 თვე მეორე დოზის შემდეგ. კვლევაში არ არის განხილული, უშლის თუ არა ვაქცინა ვირუსის გადაცემას ხელს (ინფექციურობა) და ჯერ კიდევ არ არის განსაზღვრული დაცვის ხანგრძლივობა. არ არსებობს მონაცემები ბავშვების, მცირეწლოვანი მოზარდების, ორსული ან მეძუძური ქალების ან იმუნოკომპრომისული პირების შესახებ. ასევე არ არსებობს მონაცემები მძიმე დაავადების მაღალი რისკის მქონე პირებში; მანამდე ინფიცირებულ პირებში; დაავადების ხანგრძლივი ეფექტების წინააღმდეგ ან სიკვდილობის შემცირების კუთხით.[324][325]

  • ასევე არსებობს შეშფოთება, რომ კვლევების დიზაინი არ გულისხმობს გარკვეული შედეგების რისკის შემცირების აღმოჩენას, როგორიცაა ჰოსპიტალიზაცია, ინტენსიური მოვლა, გარდაცვალება; ან ვაქცინის ფონზე ვირუსის გადაცემის შეფერხება–ეს ორი შედეგი ხშირად განიხილება ვაქცინის ეფექტურობის კვლევებში.[362] ამასთან, ვინაიდან გარკვეული კვლევები გამოქვეყნებულია, დაისვა მნიშვნელოვანი შეკითხვები საბოლოო მიზნობრივი ეფექტურობის შესახებ მონაცემების გამორიცხვაზე, ასევე წამოიჭრა ტკივილისა და ცხელების მედიკამენტების გამოყენების, ბრმა ტიპის კვლევების გახსნის და პირველადი მოვლენების განსჯის კომიტეტების საკითხები.[363]

  • მონაწილეთა დაგეგმილი 2-წლიანი მეთვალყურეობა, სავარაუდოდ, არ მოხდება ამ კვლევის კონტექსტში, რადგან პლაცებოს გამოყენება ამ პერიოდში (ხანგრძლივად) ეთიკური აღარ იქნება (ვაქცინის დამტკიცების გამო). ამ ფაქტმა შეიძლება ხელი შეუშალოს ვაქცინების მიმდინარე კვლევებს, რომლებიც მიზნად ისახავს იმუნოლოგიური კორელატების დადგენას. ეს შეიძლება განსხვავდებოდეს ვაქცინების მიხედვით, ინდივიდის მახასიათებლების, ასაკობრივი ჯგუფების და მოსახლეობის ქვეჯგუფის მიხედვით.[364][365][366]

  • კორონავირუსის ვაქცინების წინა კვლევების მიხედვით, უჯრედული იმუნოპათოლოგია და ანტისხეულზე დამოკიდებული გაძლიერება (ADE) უსაფრთხოების კუთხით რისკის შემცველი საკითხებია. შესაბამისად, არსებობს მოსაზრება, რომ SARS-CoV-2 ზე შემდგომმა ექსპოზიციამ შეიძლება გამოიწვიოს ანტისხეულზე დამოკიდებული გაძლიერება. გაძლიერების მიზეზი შეიძლება იყოს წარსულში სხვა კორონავირუსებზე ექსპოზიციაც (მაგ. მარტივი გაციების გამომწვევი ვირუსები).[367][368] არსებული მონაცემები არ მიუთითებს მესენჯერ რნმ ვაქცინებით გამოწვეული დაავადების რისკზე; თუმცა, მონაცემები მწირია და დაინფიცირების რისკი დროთა განმავლობაში (რაც პოტენციურად უკავშირდება იმუნიტეტის დაქვეითებას) უცნობი რჩება და საჭიროებს შემდგომ შეფასებას.[324][325]

ჯანდაცვის პროფესიონალებში ინფექციის პრევენცია და კონტროლი

  • ყოველთვის მოიხმეთ ინფექციის პრვენციისა და კონტროლის ადგილობრივი პროტოკოლები; აქ მხოლოდ ძირითადი პრინციპებია აღწერილი.

  • აუცილებელია ყველა შესაძლო და დადასტურებული შემთხვევის დაუყოვნებლივ იზოლაცია სხვა პაციენტებისაგან. შესაძლებლობის შემთხვევაში მოათავსეთ პაციენტი სათანადო ვენტილაციით აღჭურვილ, იზოლირებულ პალატაში. თუ იზოლირებული პალატა ხელმისაწვდომი არ არის, მოათავსეთ ყველა შემთხვევის მქონე პაციენტი ერთ ოთახში და უზრუნველყავით მათ შორის სულ მცირე 1-მეტრიანი დისტანცია.[369]

  • ყოველთვის მიიღეთ სიფრთხილის სტანდარტული ზომები:[369]

    • დაიცავით ხელისა და სასუნთქი გზების ჰიგიენა

    • მიეცით პაციენტებს სამედიცინო ნიღბები

    • ატარეთ პირადი დაცვის შესაბამისი საშუალებები

    • ნარჩენების მართვა და გარემოს გაწმენდა ფრთხილად უნდა მოხდეს.

  • ჰოსპიტალიზებული პაციენტების პალატაში შესვლამდე გამოიყენეთ დამატებითი კონტაქტური და წვეთოვანი უსაფრთხოების ზომები:[369]

    • ატარეთ სამედიცინო ნიღაბი, ხელთათმანები, შესაბამისი ხალათი და თვალების/სახის დამცავი (მაგ., სათვალე ან სახის დამცავი ფარი)

    • გამოიყენეთ ერთჯერადი ინსტრუმენტები.

  • მიიღეთ აეროგენული უსაფრთხოების ზომები იმ პროცედურების დროს, რომლებიც შეიცავენ აეროზოლების გამოთავისუფლების რისკს, მაგ. მოათავსეთ პაციენტი უარყოფითი წნევის ოთახში.[369]

    • ზოგიერთი ქვეყანა და ორგანიზაცია რეკომენდაციას უწევს აეროგენლი გადაცემის უსაფრთხოების ზომების დაცვასაც COVID-19-ის შემთხვევებში..

  • ლაბორატორიული გამოკვლევებისთვის მოპოვებული თითოეული სინჯი უნდა განვიხილოთ, როგორც პოტენციურად ინფექციური მასალა.[369]

  • პირადი დაცვის საშუალებების სწორი მოხმარება იცავს ჯანდაცვის პერსონალს COVID-19-ის რისკისგან. 420 პროფესიონალის ჯვარედინი (ერთმომენტიანი) კვლევის თანახმად, ვუჰანში მუშაობისას, პირადი დაცვის საშუალებების სრული გამოყენების ფონზე, აღნიშნულ პირებს უარყოფითი ტესტი ჰქონდათ SARS-CoV-2-ზე (მოლეკულური და სეროლოგიური კვლევები), მიუხედავად იმისა, რომ ყველას ჰქონდა კონტაქტი SARS-CoV-2-ით ინფიცირებულ პაციენტებთან და ასრულებდნენ აეროზოლის მაგენერირებელ პროცედურებს.[370] ისეთი რესპირატორული ვირუსული ინფექციების დროს, როგორიცაა გრიპი, სამედიცინო პერსონალისთვის ინფექციის პრევენციის კუთხით სტანდარტული ქირურგიული ნიღბები ისეთივე ეფექტურია, როგორც რესპირატორი, თუმცა არ არის ცნობილი, ეხება თუ არა ეს COVID-19-ს.[371]

  • ხელმისაწვდომია დეტალური გზამკვლევი ინფექციის პრევენციისა და კონტროლის შესახებ:

ტელემედიცინა პირველადი ჯანდაცვის ექიმებისთვის

  • მნიშვნელოვანია, რომ ზოგადი პრაქტიკის ექიმებმა (ოჯახის ექიმებმა) შეძლებისდაგვარად თავი აარიდონ COVID-19-ის შესაძლო შემთხვევების პირისპირ გასინჯვას პირველადი ჯანდაცვის პირობებში.[372] პაციენტების უმეტესობის მართვა შესაძლებელია დისტანციურად, ტელეფონით ან ვიდეო კონსულტაციებით. ხელმისაწვდომია ალგორითმები მსგავს პაციენტებთან დაკავშირებით:

პრევენციის ზოგადი ზომები საზოგადოებისთვის

  • საზოგადოებას უნდა ურჩიოთ:[373][374]

    • დაიბანეთ ხელები ხშირად, საპნითა და წყლით, სულ მცირე 20 წამის განმავლობაში ან გამოიყენეთ სპირტზე დაფუძნებული სადეზინფექციო საშუალება (რომელიც სულ მცირე 60% სპირტს შეიცავს), განსაკუთრებით საჯარო სივრცეში ყოფნის შემდეგ, ცხვირის მოხოცვის შემდეგ ან დახველების/დაცემინების შემდეგ. მოერიდეთ დაუბანელი ხელით თვალებზე, ცხვირზე, პირზე შეხებას

    • მოერიდეთ ადამიანებთან ახლო კონტაქტს (შეინარჩუნეთ სულ მცირე 1-მეტრიანი [3 ფუტი] დისტანცია), ხელის ჩამორთმევას, განსაკუთრებით მათთან, ვინც ავად არის, აღენიშნება ცხელება, ახველებს ან აცემინებს. თავი შეიკავეთ ხალხმრავალ და ცუდად განიავებულ სივრცეებში ყოფნისგან. აღსანიშნავია, რომ რეკომენდებული დისტანცია განსხვავდება ქვეყნებს შორის (მაგ., აშშ და დიდი ბრიტანეთი 2 მეტრს აწესებენ), ამიტომ უნდა გაითვალისწინოთ ადგილობრივი მითითებები. თუმცა, 2-მეტრიანი დისტანციის მხარდამჭერი მტკიცებულებები არ არსებობს.[375]

    • დაიცავით სასუნთქი გზების ჰიგიენა (დაიფარეთ პირი და ცხვირი დახველების ან დაცემინების დროს, დაუყოვნებლივ გადააგდეთ ხელსახოცი დახურულ სანაგვე ყუთში და დაიბანეთ ხელები)

    • ადრეულად მიმართეთ სამედიცინო დახმარებას ცხელების, ხველის და სუნთქვის გაძნელების გამოვლენისას. სამედიცინო პერსონალს მოუყევით თქვენი მოგზაურობისა და კონტაქტების (მოგზაურები ან შესაძლო/დადასტურებული შემთხვევები) შესახებ

    • ავად ყოფნისას დარჩნენ სახლში და დაიცვან თვითიზოლაცია გამოკეთებამდე, თუნდაც მსუბუქი სიმპტომების შემთხვევაში (გარდა სამედიცინო დახმარებისთვის მიმართვისა)

    • ყოველდღიურად გაწმინდეთ და დეზინფექცია ჩაუტარეთ ზედაპირებს, რომლებსაც ხშირად ეხებით (მაგ., ჩამრთველები, სახელურები, კარადების ზედაპირები, ტელეფონები და ა.შ.).

სახის ნიღაბი საზოგადოებრივ პირობებში

  • საზოგადოებრივ პირობებში ნიღბის გამოყენების შესახებ რეკომენდაციები განსხვავდება ქვეყნებს შორის.[376] ზოგიერთ ქვეყანაში საჯარო სივრცეში ნიღბის ტარება სავალდებულია. ზოგ ქვეყანაში კი ნიღბებს ადგილობრივი კულტურული ჩვევების გამო ატარებენ. დამატებითი ინფორმაციისთვის გაეცანით ადგილობრივ მითითებებს.

  • არ არსებობს მაღალი ხარისხის ან პირდაპირი სამეცნიერო მტკიცებულებები ნიღბის ფართო მოხმარების შესახებ საზოგადოებრივ პირობებში. გასათვალისწინებელია გარკვეული რისკები და სარგებელი. ეფექტიანობის შესახებ მონაცემები ეფუძნება შეზღუდული რაოდენობის და არათანმიმდევრულ ობსერვაციულ და ეპიდემიოლოგიურ კვლევებს.[87] საზოგადოებრივ პირობებში სახის ნიღბის ტარების ეფექტიანობის შესახებ პირველი რანდომიზებული კონტროლირებული კვლევის მიხედვით აღმოჩნდა, რომ ქირურგიული ნიღბის ტარების რეკომენდაცია სახლის გარეთ არ ამცირებს SARS-CoV-2-ის ინციდენტობას, თუ შევადარებთ ამ რეკომენდაციის არარსებობას. თუმცა, კვლევის ფარგლებში არ შეფასებულა, თუ რამდენად მცირდება ტრანსმისიის რისკი ნიღბის მტარებლისგან სხვებზე.[377] კოქრეინისმ იმოხილვამ აჩვენა, რომ ნიღბის ტარება მცირედ ან საერთოდ არ ცვლის გრიპის მსგავსი დაავადებების გადადების მაჩვენებელს; თუმცა, ეს მონაცემები ეფუძნება დაბალი სიზუსტის მტკიცებულებებს და არ შეიცავს COVID-19-ზე ჩატარებული სხვა კვლევების შედეგებს.[378] სასუნთქი ტრაქტის ინფექციის პრევენციის კუთხით სამედიცინო ნიღბის ეფექტურობის შესახებ მტკიცებულებები უფრო სოლიდურია ჯანდაცვის დაწესებულების თვალსაზრისით, საგოზადოებრივ პირობებთან შედარებით; შედარებითი ეფექტურობის შესახებ SARS-CoV-2-ის ინფექციის კონტექსტში პირდაპირი მტკიცებულებები არასაკმარისია.[379][380] რანდომიზებულ კვლევებში არ არის განხილული წყაროს კონტროლის საკითხი.

  • სარწმუნო ხარისხის მტკიცებულებების ნაკლებობის მიუხედავად, ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის რეკომენდაციაა, რომ იქ, სადაც ფიქსირდება თემური ან კლასტერული ტრანსმისიის დადასტურებული ან საეჭვო შემთხვევა, მოსახლეობამ ატაროს არასამედიცინო ნიღაბი შემდეგ გარემოებებში: შენობის შიგნით ან მის გარეთ, როდესაც ვერ ხერხდება ფიზიკური დისტანციის დაცვა; შენობის შიგნით არასათანადო ვენტილაციის პირობებში, ფიზიკური დისტანცირების განურჩევლად; სიტუაციებში, სადაც ფიზიკური დისტანციის შენარჩუნება ვერ ხერხდება, ხოლო პირს აქვს მძიმე გართულებების მაღალი რისკი (მაგ. ხანდაზმული ასაკი, თანმხლები დაავადება). პაციენტზე მზრუნველმა ან საეჭვო და დადასტურებული შემთხვევის მქონე პაციენტთან მცხოვრებმა პირმა უნდა ატაროს სამედიცინო ნიღაბი იმავე ოთახში ყოფნის დროს, განურჩევლად იმისა, აქვს თუ არა პაციენტს სიმპტომები. 5 წლამდე ასაკის ბავშვებმა წყაროს კონტროლის მიზნით ნიღაბი არ უნდა ატარონ. რისკზე დაფუძნებული მიდგომა რეკომენდებულია 6-11 წლის ასაკის ბავშვებში. განსაკუთრებული მიდგომებია საჭირო იმუნოკომპრომისული ბავშვებისთვის, ასევე ზოგიერთი დაავადების, განვითარების დარღვევების ან შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე ბავშვებისთვის. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის რჩევაა, რომ ადამიანმა არ ატაროს სახისნ იღაბი ძლიერი ინტენსივობის ფიზიკური დატვირთვის დროს. მხოლოდ ნიღაბი საკმარის დაცვას არ უზრუნველყოფს. საჭიროა მისი გამოყენება ინფექციის პრევენციისა და კონტროლის სხვა ზომებთან ერთად, როგორებიცაა ხელის ჰიგიენის რეგულარული დაცვა და სოციალური დისტანცირება.[87]

  • ნიღბის ტარებასთან დაკავშირებული შესაძლო ზიანი და უარყოფითი მხარეებია: თვითდაბინძურების პოტენციალი სახის/თვალების შეხების გამო, ან როდესაც სამედიცინო ნიღაბი არ იცვლება დასველების/დაბინძურების შემდეგ; თავის ტკივილი და/ან სუნთქვის გაძნელება; კანის დაზიანება; გაღიზიანების დერმატიტი; აკნეს დამძიმება; დისკომფორტი; კომუნიკაციის გართულება; სოციალური და ფსიქოლოგიური მიმღებლობა; დაცულობის ცრუ შეგრძნება; ცუდი დამყოლობა; ნარჩენების მართვის პრობლემები; ფილტვის ქრონიკული დაავადებების მქონე ან სუნთქვის პრობლემების მქონე პაციენტები.[87] ნიღბის გამოყენებისას შესაძლოა შეიქმნას ნოტიო გარემო, რომელშიც ვირუსი აქტიურია და იზრდება ვირუსული დატვირთვა რესპირატორულ ტრაქტში; ღრმა სუნთქვა, რომელიც ნიღბის გამოყენებისას ვლინდება, შეიძლება იყოს ვირუსის გადასვლის მიზეზი ფილტვებში.[381]

  • ქსოვილის ნიღბები ნაკლებეფექტურია ვირუსის გადაცემის პრევენციაში, შედარებით ქირურგიულ ნიღბებთან.[382] ეფექტურობა დამოკიდებულია გამოყენებული მასალის ტიპზე, ფენების რაოდენობაზე, ნიღბის ნესტიანობის ხარისხსა და ნიღბის სახეზე მორგებაზე. კვლევის მიხედვით, რომლის ფარგლებშიც ადარებდნენ ქსოვილის ნიღბის და ქირურგიული ნიღბის გამოყენებას სამედიცინო პერსონალის მიერ, ინფექციის შედეგები უფრო მძიმე იყო ქსოვილის ნიღბის ჯგუფში. გრიპისმაგვარი ავადმყოფობა სტატისტიკურად მნიშვნელოვნად უფრო ხშირი იყო ამ ჯგუფში. ნესტის შენარჩუნება, ქსოვილის ნიღბის ხელახლა გამოყენება და ცუდი ფილტრაცია შეიძლება იყოს ინფიცირების რისკის მატების მიზეზი.[383]

ალკოჰოლზე დაფუძნებული ხელის სადეზინფექციო ხსნარი/გელი

  • აშშ დაავადებათა კონტროლის ცენტრებმა გამოსცა გაფრთხილება ალკოჰოლიანი ხსნარების შემცველობაში მეთანოლის შემცველობის შესახებ (რომელიც ზოგჯერ ეთანოლის სახითაა აღწერილი ეტიკეტზე). მეთანოლით მოწამვლა შეიძლება დაფიქსირდეს შესაბამისი ნიშნების და სიმპტომების მქონე პაციენტებში (მაგ. თავის ტკივილი, მხედველობის დარღვევა, გულისრევა/ღებინება, მუცლის ტკივილი, კოორდინაციის დარღვევა, ცნობიერების დონის დაქვეითება), რომლებიც პერორალურად იღებდნენ სადეზინფექციო ხსნარს ან ჭარბად მოიხმარდნენ კანზე. აღწერილია მხედველობის დაკარგვის და სიკვდილის შემთხვევები.[384]

  • ხელის სადეზინფექციო ხსნარების ხშირმა გამოყენებამ შეიძლება გამოიწვიოს ანტიმიკრობული რეზისტენტობა. აღწერილია შემთხვევით პერორალური მიღება და თვალზე გამოყენება, განსაკუთრებით ბავშვებში.[385][386]

მოგზაურობასთან დაკავშირებული კონტროლის ზომები

  • ბევრ ქვეყანაში გამოიყენება მოგზაურობის საკონტროლო ზომები, მათ შორის საზღვრების დაკეტვა, ნაწილობრივი აკრძალვები, სკრინინგი ქვეყანაში შემოსვლის/გასვლის დროს, და/ან მოგზაურების კარანტინი. ჯამში, დაბალი და ძალიან დაბალი ხარისხის მტკიცებულებების თანახმად, მოგზაურობის შეზღუდვები გვეხმარება ინფექციის გავრცელების შეჩერებაში ქვეყნებს შორის. საზღვრებზე შეზღუდვები სავარაუდოდ უფრო ეფექტურია, ვიდრე სკრინინგი შესვლის/გასვლის დროს; სკრინინგი უფრო ეფექტურია სხვა ზომებთან კომბინაციაში (კარანტინი, დაკვირვება).[387]

  • სკრინინგი გასვლის/შესვლის დროს: ინფექციის მაღალი რისკის მქონე რეგიონებიდან დაბრუნებულ პირებს შესაძლოა ჩაუტარდეთ სკრინინგი კითხვარის გამოყენებით, რომელიც მოიცავს ინფორმაციას მათი მოგზაურობის, დაავადებულ პირებთან კონტაქტის და ინფექციის სიმპტომების შესახებ და/ან გაეზომოთ ტემპერატურა. დაბალი ხარისხის მტკიცებულების თანახმად, სამოგზაურო ჰაბებში სკრინინგი შეიძლება დაგვეხმაროს ინფექციის იმპორტირების შეფერხებაში; თუმცა, მტკიცებულება ეფუძნება მათემატიკურ მოდელირებას და გარკვეულ დაშვებებს. მტკიცებულების თანახმად, ერთჯერადი სკრინინგი ჯანმრთელ ადამიანებში გამოტოვებს შემთხვევების 40-100%-ს, თუმცა ამ დასკვნის ხარისხი ძალიან დაბალი-საშუალო შეიძლება იყოს. თუ ინფექციის პრევალენტობა ძალიან დაბალია, სიმპტომების ან ტემპერატურის სკრინინგი შეიძლება იყოს მცირე რაოდენობით ცრუ უარყოფითი შედეგების და მრავალი ჭეშმარიტი უარყოფითი შედეგების მომტანი, მიუხედავად დაბალი ზოგადი სიზუსტისა. განმეორებითი სკრინინგის ფონზე გამოვლინება მეტი შემთხვევა და ცრუ შედეგებით მოტანილი ზიანი ნაკლები იქნება.[388] 2020 წლის იანვარი-სექტემბრის შუალედში, აშშ-ში, სამ ძირითად აეროპორტში სასაზღვრო სკრინინგით გამოვლენილი ლაბორატორიულად დადასტურებული შემთხვევების რაოდენობა მცირე იყო (1 შემთხვევა 85,000 მგზავრზე).[389]

  • კარანტინი: იძულებითი კარანტინი გამოიყენება იდენტიფიცირებადი კოჰორტების იზოლაციის მიზნით, ექსპოზიციის რისკის მქონე ადამიანებისთვის. მწირი მტკიცებულებების მიუხედავად, კოქრანის მიმოხილვის თანახმად, კარანტინი მნიშვნელოვანია დაავადების და სიკვდილის შემთხვევების რაოდენობის შესამცირებლად, განსაკუთრებით, როცა ადრიანადვე იწყება და გამოიყენება ინფექციის პრევენციისა და კონტროლის სხვა ზომებთან კომბინაციაში. თუმცა, ამჟამინდელი მტკიცებულება მწირია და კვლევების უმეტესობა ეფუძნება მათემატიკურ მოდელირებას (გაკეთებულია მრავალი პარამეტრული დაშვება).[390] იძულებითი კარანტინით გამოწვეულ ფსიქოსოციალურ ეფექტებს შესაძლოა ხანგრძლივვადიანი ზეგავლენა ჰქონდეს ადამიანებზე.[391][392]

  • მოგზაურები, რომლებიც ჩამოდიან დიდ ბრიტანეთში, თვითიზოლაციას უნდა იცავდნენ 10 დღის განმავლობაში გარდა შემთხვევისა, როდესაც ისინი ბრუნდებიან გამონაკლისი ქვეყნიდან, რომელსაც არ ეხება კარანტინის წესი. თუ მოგზაური ჩამოსვლამდე 10 დღის ფარგლებში იმყოფებოდა ქვეყენაში, რომელსაც დაწესებული აქვს მოგზაურობის აკრძალვა, იგი უნდა გადავიდეს თვითიზოლაციაში, ოჯახის წევრებთან ერთად, ამ ქვეყნებიდან გამგზავრების შემდეგ 10 დღის ფარგლებში. Public Health England: coronavirus (COVID-19) – how to self-isolate when you travel to the UK external link opens in a new window

სოციალური დისტანცირება

  • ინფექციის გავრცელების შესამცირებლად და დასაყოვნებლად, არაერთმა ქვეყანამ მიიღო სოციალური დისტანცირების სავალდებულო ზომები (მაგ., ქალაქების ჩაკეტვა, სახლში დარჩენის ბრძანება, კომენდანტის საათი, არააუცილებელი კომერციული ობიექტების დახურვა, შეკრებების აკრძალვა, სკოლებისა და უნივერსიტეტების დახურვა, მოგზაურობის შეზღუდვა და აკრძალვა, დისტანციური მუშაობა, ექსპოზირებული პირების/მოგზაურების კარანტინი).

  • მიუხედავად იმისა, რომ COVID-19-ისთვის სოციალური დისტანცირების გამოყენების მხარდამჭერი მტკიცებულებები მწირია, მონაცემები გროვდება და საუკეთესო ხელმისაწვდომი მტკიცებულებები მხარს უჭერს სოციალურ დისტანცირებას, როგორც გადაცემის შემცირებისა და გავრცელების დაყოვნების საშუალებას. როგორც ჩანს, კრიტიკული მნიშვნელობისაა აღნიშნული ზომების მიღების დრო და ხანგრძლივობა.[393][394] უფრო შემზღუდავი არაფარმაცევტული ჩარავების გამტარებელი ქვეყნების შედარებისას (მაგ. სავალდებულო შინ დარჩენის და ბიზნესის დახურვის ბრძანებები) იმ ქვეყნებთან, სადაც ნაკლებად შემზღუდავი არაფარმაცევტული ჩარევები იყო, აღმოჩნდა, რომ შემთხვევათა რაოდენობის ზრდა მნიშვნელოვნად უფრო დაბალი იყო ნებისმიერი არაფარმაცევტული ჩარევის შემდეგ. თუმცა, არ იყო ნათელი, მნიშვნელოვანი სარგებლის ეფექტს იძლეოდა თ უარა უფრო შემზღუდავი არაფარმაცევტულია ჩარევები ნაკლებად შემზღუდავ არაფარმაცევტულ ინტერვენციებთან შედარებით (ნებისმიერ შესწავლილ ქვეყანაში). უნდა აღინიშნოს, რომ კვლევას მნიშვნელოვანი შეზღუდვები აქვს.[395]

  • სინგაპურში მკვლევარებმა აღმოაჩინეს, რომ სიმულაციურ მოდელებში სოციალური დისტანცირების ზომების დაცვა (ინფიცირებული ინდივიდების იზოლაცია და ოჯახის კარანტინი, სკოლის დაკეტვა, მუშაობა სახლიდან) მნიშვნელოვნად ამცირებდა ინფექციების სიხშირეს.[396]

  • ასევე უნდა გავითვალისწინოთ შესაძლო ზიანი. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პოლიტიკა, ძირითადად, ეყრდნობა მოდელებს, ხოლო ამ მოდელებსი, ხშირად, უგულებელყოფილია პოტენციური ზიანი, მათ შორის სიკვდილის შემთხვევათა მაღალი რიცხვი და სხვადსახვა უთანასწორობა, რომელიც გამოწვეულია ეკონომიკური ზარალით, ჯანმრთელობაზე არსეფული უარყოფითი გავლენებით და დაუცველ მოსახლეობაზე არასასურველი ეფექტებით.[397] საზოგადოებრივი, მასობრივი კარანტინის უარყოფითი შედეგებია: ფსიქოლოგიური დისტრესი, საკვების მოპოვების გართულება, ეკონომიკური პრობლემები, ჯანდაცვის სერვისებზე წვდომის შეფერხება, კომუნიკაციის არათანასწორობა, განათლების მიღების ალტერნატიული გზების წვდომის უთასწორობა, გენდერული ნიშნით ძალადობა.[398]

უკიდურესად მოწყვლადი პირების დაცვა

  • რადიკალური იზოლაცია (Shielding) არის ღონისძიება, რომელიც გამოიყენება მოწყვლადი ჯგუფების (მათ შორის ბავშვების) დასაცავად, რომლებიც იმყოფებიან COVID-19-ის მძიმე ფორმის განვითარების რისკის ქვეშ თანხმლები მდგომარეობების გამო. რადიკალური იზოლაცია მოიცავს უკიდურესად მოწყვლად პირებსა და მოსახლეობის დანარჩენ ნაწილს შორის ურთიერთობის მინიმიზებას, ვირუსთან ექსპოზიციისგან დაცვის მიზნით.

  • უკიდურესად მოწყვლადი ჯგუფებია:[399]

    • პაციენტები, რომელთაც ჩაუტარდათ მყარი ორგანოების ტრანსპლანტაცია

    • ონკოლოგიური დაავადებების მქონე პაციენტები

    • მძიმე რესპირატორული დაავადებების მქონე პაციენტები (მაგ., ცისტური ფიბროზი, ასთმის მძიმე ფორმა, მძიმე ფქოდ)

    • ისეთი იშვიათი დაავადებების მქონე პაციენტები, რომლებიც ზრდიან ინფიცირების რისკს (მაგ., ჰომოზიგოტური ნამგლისებრუჯრედოვანი ანემია, მძიმე კომბინირებული იმუნოდეფიციტი)

    • ისეთ იმუნოსუპრესიულ თერაპიაზე მყოფი პაციენტები, რომელიც ზრდის ინფიცირების რისკს

    • ელენთის პრობლემების მქონე პირები (მაგ. სპლენექტომია)

    • დაუნის სინდრომის მქონე ზრდასრულები

    • დიალიზზე მყოფი ან თირკმელების ქრონიკული დაავადების მქონე პირები

    • ორსულები, რომელთაც გულის მნიშვნელოვანი პათოლოგიები აქვთ (თანდაყოლილი ან შეძენილი)

    • სხვა პირები, რომელთა კატეგორიზაცია უკიდურესად მოწვყლად ჯგუფად დაყრდნობილია კლინიკურ განსჯასა და მათი საჭიროებების შეფასების საფუძველზე.

  • დიდი ბრიტანეთის მთავრობის რეკომენდაციაა, რომ კლინიკურად უკიდურესად დაუცველი ხალხი დამორჩილდეს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის შეზღუდვებზე დაფუძნებულ ჩამოთვლილ სპეციფიკურ უსაფრთხოების ზომებს:

  • კონკრეტული რეკომენდაციების სანახავად იხილეთ მიმდინარე მითითებები (სხვადასხვაა ქვეყნების მიხედვით).

  • მკაცრი იზოლაციის შესახებ რჩევები ბავშვებისა და ახალგაზრდებისთვის ხელმისაწვდომია. კონკრეტული რეკომენდაციების სანახავად იხილეთ მიმდინარე მითითებები (სხვადასხვაა ქვეყნების მიხედვით).

ცხოვრების სტილის ცვლილება

  • სიცოცხლის წესის ცვლილებებმა (მაგ. მოწევის შეწყვეტა, წონის კლება) შესაძლოა ხელი შეუწყოს COVID-19-ის რისკის შემცირებას და ამასთან, იყოს სხვა ინტერვენციების დამხმარე სასარგებლო კომპონენტი.[400]

  • ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია მოუწოდებს თამბაქოს მომახმარებელს შეწყვიტონ ამ ნივთიერების მოხმარება, ვინაიდან თამბაქოს გამოყენებისა და მასთან მეორეული ექსპოზიციის მავნე ზეგავლენის შესახებ დადასტურებული ინფორმაცია არსებობს.[239] ინგლისის საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ცენტრიც გასცემს რეკომენდაციას თამბაქოს მოხმარების შეწყვეტის თაობაზე. Public Health England: COVID-19 – advice for smokers and vapers external link opens in a new window

ექსპოზიციამდელი და ექსპოზიციის შემდგომი პროფილაქტიკა

  • ამჟამად მედიკამენტები რეკომენდებული არ არის პრე ან პოსტექსპოზიციური პროფილაქტიკის მიზნით, გარდა კლინიკურ კვლევებში.[3] იხილეთ Emerging external link opens in a new windowსექცია დამატებითი ინფორმაციისთვის.

იმუნიტეტის პასპორტები

  • ზოგიერთი მთავრობა განიხილავს სერტიფიკატების შემოღებას იმ ადამიანებისთვის, რომლებმაც COVID-19 გადაიტანეს და გამოჯანმრთელდნენ. სერტიფიკატი დაეფუძნება ანტისხეულების ტესტს ("იმუნიტეტის პასპორტები"). ამ დოკუმენტის ქონა ნიშნავს, რომ ადამიანს შეუძლია გარკვეული პრივილეგიებით სარგებლობა (მუშაობა, სწავლა, მოგზაურობა). თუმცა, ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია მხარს არ უჭერს ამ იდეას, რადგან ჯერჯერობით არ არსებობს მტკიცებულება, რომ ინფექციის გადატანის შემდეგ ანტისხეულები გვიცავენ რეინფიცირებისგან.[401] სხვა პოტენციური პრობლემებია: საზოგადოების მხარდაჭერის ნაკლებობა, ადამიანთა ამ ჯგუფისადმი პოტენციურად დისკრიმინაციული დამოკიდებულება, ტესტირების შეცდომები (მოიცავს ადამიანის სხვა კორონავირუსებთან ჯვარედინ რეაქციას), ტესტირებაზე ხელმისაწვდომობა, გაყალბება, კანონის და ეთიკის წინააღმდეგობები, განზრახ ინფიცირება სერტიფიკატის აღების მიზნით.[402]

ამ მასალის გამოყენება ექვემდებარება ჩვენს წესებს