ბოლო მიმოხილვა: 7 თებერვალი 2021
ბოლო განახლება: 27 იანვარი 2021
26 Jan 2021

გაიდლაინებით რეკომენდებულია მწვავე და ქრონიკული მდგომარეობების მართვის ცვლილებები COVID-19-ის პანდემიის ფონზე: განახლებულია

გამოქვეყნებულია დამატებითი გაიდლაინები, რომლებიც ეხება თანმხლები დაავადებების მართვას COVID-19-ის პანდემიის ფონზე.

რა არის ახალი:

  • პერინატალური მოვლის საკითხები (განახლებული)

  • ანგიოტენზინგარდამქმნელი ფერმენტის (ACE) ინჰიბიტორების და ანგიოტენზინ II რეცეპტორის ბლოკერების გამოყენება (განახლებული) 

  • COVID-19-ის პანდემიის პოტენციური გავლენა სხვა მდგომარეობების დიაგნოსტიკასა და მართვაზე (განახლებული)

  • ესენციური ჰიპერტენზია (განახლებული)

  • გიგანტური უჯრედებით მიმდინარე არტერიტი (ახალი)

განახლების პირველწყაროexternal link opens in a new window

შესავალი

პერინატალური მოვლის საკითხები

ახალშობილთა მოვლის საკითხები

პაციენტები, რომლებიც დერმატოლოგიური დაავადების ჩვენებით იმუნოსუპრესანტ მედიკამენტებს იღებენ

პაციენტები, რომლებიც გასტროინტესტინური ან ღვიძლის დაავადების ჩვენებით იმუნოსუპრესანტ მედიკამენტებს იღებენ

ქვედა გასტროინტესტინური ტრაქტის სიმპტომების მქონე პაციენტები

ენდოსკოპიის ჩვენებები

პაციენტები, რომლებიც სისტემურ ქიმიოთერაპიას იღებენ

პაციენტები, რომლებიც სხივურ თერაპიას იღებენ

თავ-კისრის ონკოლოგიური დაავადებების მქონე პაციენტები

გასათვალისწინებელი საკითხები ნერვ-კუნთოვანი დაავადებების მქონე პაციენტების შემთხვევაში

ანგიოტენზინგარდამქმნელი ფერმენტის (ACE) ინჰიბიტორების ან ანგიოტენზინ II რეცეპტორის ანტაგონისტების გამოყენება

პროტონის ტუმბოს ინჰიბიტორების გამოყენება

რუტინული იმუნიზაცია

პაციენტები, რომლებიც საჭიროებენ ანტიკოაგულაციას

პაციენტები, რომლებიც იღებენ ფსიქიატრიულ მომსახურებას საზოგადოებრივ პირობებში (ბინაზე)

ზრდასრულების ფსიქიკური ჯანმრთელობის საკითხები

ბავშვებისა და მოზარდების ფსიქიკური ჯანმრთელობა

სამედიცინო პერსონალის ფსიქიკური ჯანმრთელობა

იმუნოკომპრომისული ბავშვები და ახალგაზრდები

ბავშვებისა და ახალგაზრდების დაცვა

ვალპროატის გამოყენება

კარდიოლოგიური გამოკვლევების შესახებ გასათვალისწინებელი საკითხები

საკითხები გულის იმპლანტების-ელექტრო მოწყობილობების მქონე პაციენტების თაობაზე

ლაპაროსკოპიის ჩვენებები

კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის მოტორიკის ტესტები

გეგმიური ქირურგიული ჩარევა

კვებითი აშლილობების მქონე პაციენტები

ჰიპერთირეოზის მქონე პაციენტები

COVID-19-ის პანდემიის პოტენციური გავლენა სხვა მდგომარეობების დიაგნოსტიკაზე და მართვაზე

წყაროები

დაავადება/მდგომარეობა
აღწერა

სრული ტექსტი კორონავირუსულ დაავადებაზე (COVID-2019) მოიცავს ინფორმაციას დიაგნოსტიკისა და მართვის, ასევე პრევენციის, დიფდიაგნოსტიკის, ეპიდემიოლოგიის, ეტიოლოგიის, პროგნოზის და გართულებების შესახებ.

საშვილოსნოს პათოლოგიური სისხლდენა

კოქრეინის მიმოხილვამ შეაფასა მძიმე მენსტრუალური სისხლდენის იმ სამკურნალო საშუალებების ეფექტურობა და უსაფრთხოება, რომლებსაც ხშირად იყენებენ პანდემიის დროს.[179] შეფასდა ჩამოთვლილი მკურნალობები: ანთების საწინააღმდეგო არასტეროიდული პრეპარატები, ანტიფიბრინოლიტიკები, კომბინირებული ჰორმონული კონტრაცეპტივები, პროგესტოგენები. მიმოხილვის თანახმად, არსებობს საშუალო ხარისხის მტკიცებულება, რომ ანტიფიბრინოლიტიკები და კომბინირებული ჰორმონული კონტრაცეპტივები ამცირებს მძიმე მენსტრუალურ სისხლდენას, შედარებით პლაცებოსთან; არსებობს დაბალი ხარისხის მტკიცებულება, რომ ანთების საწინააღმდეგო არასტეროიდული პრეპარატები ამცირებს მძიმე მენსტრუალურ სისხლდენას, პლაცებოსთან შედარებით; არსებობს დაბალი ხარისხის მტკიცებულება, რომ ანტიფიბრინოლიტიკები უფრო ეფექტურია სისხლდენის შესამცირებლად, ვიდრე ანთების საწინააღმდეგო არასტეროიდული პრეპარატები და მოკლე ციკლის პროგესტოგენები. ავტორებმა ვერ შეძლეს დასკვნების დადება ანტიფიბრინოლიტიკების და გრძელციკლიანი პროგესტოგენების შედარებისას. უცნობია სიცოცხლის ხარისხის, პაციენტის კმაყოფილების, მძიმე გვერდითი მოვლენების მონაცემებიც. მიმოხილვის ავტორების რეკომენდაციით, პანდემიის კონტექსტში მკურნალობის შერჩევისას (დისტანციურად, მოწოდებულია ანტიფიბრინოლიტიკების (ტრანექსამის მჟავა), ანთების საწინააღმდეგო არასტეროიდული პრეპარატების, კომბინირებული ჰორმონული კონტრაცეპტივების დანიშვნა. როდესაც სერვისები ხელმისაწვდომია, მნიშვნელოვანია სრული შეფასება პირისპირ კონსულტაციაზე (ფიზიკური გასინჯვა, სისხლის ანალიზი, ულტრაბგერა).

რამდენიმე სამეცნიერო საზოგადოების გაერთიანებული რეკომენდაციის თანახმად, ლაპაროსკოპიური ქოლეცისტექტომია რჩება არჩევის მკურნალობა მწვავე ქოლეცისტიტის დროს, COVID-19-ის პანდემიის ფონზე. ადრეული ქოლეცისტექტომია (ტარდება სიმპტომების დაწყებიდან რაც შეიძლება მალე) უპირატესია. ჰაერი, რომელიც პერიტონეუმიდან გადის, უნდა გადიოდეს ფილტრაციას დაბალნაწილაკიანი ფილტრით, რათა ვირუსის ნაწილაკები მოშორდეს. თუ ქირურგიული ჩარევა გადაიდება COVID-19-ის ეპიდაფეთქების გამო, აუცილებელია პაციენტების მონიტორინგი სეფსისის ნიშნებზე და ტკივილის პროგრესირების დასაფიქსირებლად. თუ პაციენტი ქირურგიული ჩარევის კრიტერიუმებს ვერ აკმაყოფილებს და არ უმჯობესდება მდგომარეობა ანტიბიოტიკების ფონზე, შეიძლება განიხილოთ ნაღვლის ბუშტის პერკუტანეული დრენირება.[180]

COVID-19-ის მქონე პაციენტებს შეიძლება განუვითარდეთ თირკმლის მწვავე დაზიანება, პროტეინურია ან ჰემატურია. ≥60 წლის ასაკი და COVID-19-ის მძიმე ფორმა სიკვდილობის დამოუკიდებელი რისკფაქტორებია.[181] მძიმე COVID-19-ის მქონე პაციენტებში უფრო მაღალია თირკმლის ჩანაცვლებითი თერაპიის საჭიროება, ვიდრე არა-მძიმე COVID-19 პაციენტებში. თირკმლის მწვავე დაზიანება მნიშვნელოვნად ზრდის COVID-19-ით გარდაცვალების რისკს.[181]

თირკმლის მწვავე დაზიანების მკურნალობა იგივენაირად მიმდინარეობს COVID-19-ის მქონე პირებში, როგორც ზოგად მოსახლეობაში და მოიცავს თირკმლის ჩანაცვლებით თერაპიას, საჭიროებისამებრ.[182] მედიკამენტები, რომლებიც იწვევენ ან აუარესებენ თირკმლის მწვავე დაზიანებას, უნდა შეჩერდეს, გარდა აუცილებელი მედიკამენტებისა. დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინებით რეკომენდებულია სითხის სტატუსის შემოწმება და ბიოქიმიური ანალიზი COVID-19-ის შესაძლო და დადასტურებულ ყველა შემთხვევაში.[183] მომატებული ტემპერატურა და სუნთქვის სიხშირე იწვევს სითხის "შეუგრძნობელ" დაკარგვას.[184] ინტრავენური სითხეები საჭიროა ხშირ შემთხვევაში. არჩევანი ეფუძნება ბიოქიმიურ ტესტებს. ინტრავენური სითხეები საჭიროა ეუვოლემიური მდგომარეობის შესანარჩუნებლად. ჰიპერნატრიემია ხშირია თავდაპირველად და შეიძლება მოგვიანებითაც განვითარდეს.[184] სიცოცხლისათვის საშიში ჰიპერკალიემიის დროს, სტანდარტული მოვლის პარალელურად, შესაძლებელია კალიუმის შემბოჭველების გამოყენება. აღნიშნულ აგენტებს შეიძლება ჰქონდეს გარკვეული როლი თირკმლის ჩანაცვლებითი თერაპიის საჭიროების დაყოვნებაში, როდესაც რესურსები შეზღუდულია.[184][185]

საერთაშორისო ექსპერტების პანელი და ჰემატოლოგიის ამერიკული საზოგადოება გამოსცემს რეკომენდაციებს ზრდასრულებში მწვავე ლიმფოციტური ლეიკემიის სამკურნალოდ.[186][187]კლინიცისტებმა უნდა განიხილონ კორტიკოსტეროიდების მინიმალური დოზა, დაუნორუბიცინის და პეგასპარგაზას დოზის შემცირება (პეგილირებული ასპარგინაზა) მკურნალობის დაწყებისას ხანდაზმულებში და COVID-19-ის გართულებების მაღალი რისკის ქვეშ მყოფ პირებში.[186][187] ანტი-CD20 მონოკოლონური ანტისხეულები იწვევს იმუნოგლობულინის დონის დაწევას; მკურნალობა ამ აგენტებით შეძლებისდაგვარად უნდა გადაიდოს. მეორე თაობის თიროზინ კინაზას ინჰიბიტორები, კორტიკოსტეროიდების შემცირებული დოზით, უნდა განიხილოთ ფილადელფიას ქრომოსომაზე დადებით შემთხვევებში.[186][187]

თუ ქიმიოთერაპიის ორი ციკლის შემდეგ პაციენტი დადებითია მინიმალურ ნარჩენ დაავადებაზე, კლინიცისტებმა უნდა განიხილონ ბლინატუმომაბი. თუ პაციენტი უარყოფითია მინიმალურ ნარჩენ დაავადებაზე და ქიმიოთერაპიის უდიდესი ნაწილი დასრულებულია, შესაძლებელია გადაყვანა შემანარჩუნებელ თერაპიაზე. შემანარჩუნებელ ფაზაზე კლინიცისტებმა უნდა განიხილონ კორტიკოსტეროიდების შემცირება და ვინკრისტინის დანიშვნისგან თავის შეკავება >65 წლის პაციენტებში. რეკომენდაციები გაიცემა რეციდივის შემთხვევებისთვის და ტრანსპლანტაციისთვის. ზრდის ფაქტორებით მხარდაჭერა გასათვალისწინებელია COVID-19-ის არმქონე პაციენტებში, რათა ნეიტროფილების რაოდენობა აღდგეს და იყოს 1000 უჯრედი/მიკროლიტრზე ან მეტი, მკურნალობის მთელი კურსის განმავლობაში. ზრდის ფაქტორები სავარაუდოდ არ არის რეკომენდებული SARS-CoV-2 ინფექციის მქონე პაციენტებში, რადგან არსებობს ფილტვის ანთებითი დაზიანების პოტენციური რისკი.[186]

მწვავე მიელოგენური ლეიკემია

მწვავე მიელოგენური ლეიკემია ასოცირებულია უარეს გამოსავალთან COVID-19-ის მქონე პაციენტებში.[188] მწვავე მიელოგენური ლეიკემიის მქონე პაციენტები უნდა გადიოდნენ სკრინინგს COVID-19-ზე ქიმიოთერაპიის ინდუცირების/კონსოლიდირების ფაზამდე.[189] ინტენსიური თერაპიის შემთხვევაში მოწოდებულია COVID-19-უარყოფით განყოფილებაში მართვა, სკრინინგის და დაცვის ზომების გაძლიერებით. ქიმიოთერაპია უნდა გადაიდოს მანამდე, სანამ არ ალაგდება სიმპტომები და პაციენტს არ ექნება უარყოფითი პოლიმერაზული ჯაჭვური რეაქციის ტესტი. ქიმიოთერაპია შეირჩევა ციტოგენეტიკის და ნუკლეოფოსმინ-1 და fsm-დაკავშირებული თიროზინ კინაზა-3 სტატუსის მიხედვით. ვენეტოკლაქსი და გილტერიტინიბი ინგლისში საგანგებო წესით დამტკიცებულია პაციენტების გარკვეულ ჯგუფებში გამოსაყენებლად.[189]

ზრდის ფაქტორები სავარაუდოდ არ არის რეკომენდებული COVID-19 ინფექციის მქონე პაციენტებში, რადგან არსებობს ფილტვის ანთებითი დაზიანების პოტენციური რისკი.[186]

ადისონის დაავადება 

თირკმელზედა ჯირკვლის უკმარისობის მქონე პაციენტები იმყოფებიან ინფექციის განვითარების მაღალი რისკის ქვეშ, რაც შეიძლება გართულდეს თირკმელზედა ჯირკვლის კრიზით. ხელმისაწვდომია თირკმელზედა ჯირკვლის კრიზის პრევენციის გაიდლაინები COVID-19-ის დადასტურებული ან საეჭვო შემთხვევების კონტექსტში.[190] პაციენტებს უნდა გაეწიოთ დახმარება, რათაშეძლონ საკუთარი მდგომარეობის უსაფრთხო მართვა. ასევე აუცილებელია მათი ინფორმირება, თუ როგორ უნდა დაიცვან ავადმყოფობის პერიოდის აუცილებელი წესები. გაიდლაინების რეკომენდაციით, COVID-19-ის სიმპტომების მქონე პაციენტებმა უნდა მოითხოვონ სამედიცინო დახმარება და მითითებისამებრ მიიღონ პერორალური ჰიდროკორტიზონი ან პრედნიზოლონი. პაციენტებს ასევე ურჩევენ ცხელებისთვის მიიღონ პარაცეტამოლი და მიიღონ სითხეები რეგულარულად, რათა აწარმოონ მათი შარდის კონცენტრაციის დონის მონიტორინგი. კლინიკური გაუარესების ნიშნების შემთხვევაში (მაგ. თავბრუსხვევა, ძლიერი წყურვილი, უკონტროლო კანკალი, ძილიანობა, დაბნეულობა, ლეთარგია, ღებინება, მძიმე დიარეა, სუნთქვის მზარდი უკმარისობა, სუნთქვის სიხშირე >24/წთ, მეტყველების გაძნელება) პაციენტმა ან მისმა მომვლელმა კუნთშიდა გზით უნდა შეასრულოს ჰიდროკორტიზონის ინექცია და მოითხოვოს სასწრაფო სამედიცინო დახმარება.[190] ჰოსპიტალიზებულმა პაციენტებმა უნდა მიიღონ ინტრავენური ჰიდროკორტიზონი და მუდმივი ინტრავენური რეჰიდრატაცია იზოტონური სალინით; დროებით უნდა შეწყდეს ფლუდროკორტიზონის გამოყენებას.

ასაკთან დაკავშირებული მაკულის დეგენერაცია

დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინებით რეკომენდებულია ასაკობრივი მაკულური დეგენერაციის დიაგნოზის დამტკიცება ოპტიკურ-კოჰერენტული ტომოგრაფიით და ანგიოგრაფიით, თუ შესაძლებელია. ახალდიაგნოსტირებული დაავადების შემთხვევაში შეიძლება მკურნალობა სისხლძარღვების ენდოთელიური ზრდის ფაქტორის ინჰიბიტორის სამი ინექციით, რასაც მოყვება ინექცია ყოველ 8 კვირაში ერთხელ. თუ პაციენტი უკვე იღებს VEGF ინჰიბიტორს, მკურნალობა შეიძლება გაგრძელდეს ინექციებით ყოველ 8 კვირაში ერთხელ, ინტერვალებში კლინიკაში მისვლის გარეშე, გარდა მხედველობის გაუარესების შემთხვევებისა. ამ სიტუაციაში შეიძლება საჭირო გახდეს მხედველობის განმეორებითი შეფასება და განმეორებითი ოპტიკურ-კოჰერენტული ტომოგრაფია. ლოქდაუნის შეზღუდვების მოხსნის შემდეგ შესაძლებელია პრეპანდემიური პროტოკოლების იმპლემენტაცია.[191]

ბრიტანეთის ალერგოლოგიისა და კლინიკური იმუნოლოგიის საზოგადოების და იტალიის პედიატრიული ალერგოლოგიისა და იმუნოლოგიის საზოგადოების განცხადებებში ალერგიული რინიტის მქონე პაციენტებისთვის რეკომენდებულია ჩვეული მკურნალობის, მათ შორის ტოპიკური ინტრანაზალური კორტიკოსტეროიდებისა და ანტიჰისტამინების გამოყენების გაგრძელება. უკონტროლო ალერგიული რინიტი შესაძლოა გახდეს ცემინების და მომატებული ხელი-თვალის და ხელი-ცხვირის კონტაქტის მიზეზი, რაც ზრდის SARS-CoV-2-ის ტრანსმისიის რისკს.[192][193] უნდა გადაიდოს კანის აეროალერგენების მიმართ კანის ტესტირება, ენისქვეშა და კანქვეშა იმუნოთერაპიები. შეგვიძლია შევამციროთ დოზის შემდგომი დაკვირვების პერიოდი და გავზარდოთ დოზებს შორის ინტერვალები პაციენტებისთვის, რომლებიც უკვე იტარებენ კანქვეშა იმუნოთერაპიას.[192]

ამბლიოპია

დიდ ბრიტანეთში, პანდემიის პირობებში, შეწყდა ამბლიოპიის სკრინინგი. კლინიკურად უნდა დადგინდეს, თუ რამდენად აუცილებელია შესაძლო ამბლიოპიის სკრინინგი; მკურნალობის გადადება პანდემიის დასრულებამდე გამართლებულია ვირუსის გადაცემის რისკის და ჯანდაცვის სერვისების გადატვირთვის გათვალისწინებით. ატროპინით მკურნალობა საჭიროებს შემდგომ ვიზიტებს, ამბლიოპიის შექცევადობის მონიტორინგის მიზნით. ამიტომ, ატროპინი უნდა შეწყდეს და შეიცვალოს თვალის ახვევით. მშობლებს ხელი უნდა შეუწყოთ, რომ თავიდან სცადონ ოკლუზია, თუ მანამდე ახვევა არ ხერხდებოდა. ბავშვების შემდგომი მეთვალყურეობა შესაძლებელია ვიდეო ან სატელეფონო ზარებით. ახვევით მკურნალობის გაიშვიათება ან შეწყვეტა შეიძლება გარკვეულ პაციენტებში.[194]

ამერიკის კარდიოლოგიის კოლეჯის და გულსისხლძარღვთა ანგიოგრაფიის და ინტერვენციების საზოგადოების პოზიცია-განცხადება რეკომენდაციას უწევს პაციენტების ტრიაჟს აორტის სარქვლის ტრანსკათეტერული ცვლილების პროცედურაზე პანდემიის განმავლობაში.[154] მძიმე, სიმპტომური აორტის სტენოზის შემთხვევაში, აორტის სარქვლის ტრანსკათეტერული ცვლილების პროცედურა უნდა განიხილებოდეს კლინიკური დამძიმების, გახანგრძლივებული ჰოსპიტალიზაციის ან განმეორებითი ჰოსპიტალიზაციის რისკის შესამცირებლად. მონაცემები საკმარისი არ არის ზუსტი რეკომენდაციების გასაცემად მინიმალურად სიმპტომური მძიმე-კრიტიკული სტენოზის შესახებ; თუმცა, განიხილება ურგენტული აორტის სარქვლის ტრანსკათეტერული ცვლილების პროცედურა ან მკაცრი მონიტორინგი. აორტის სარქვლის ტრანსკათეტერული ცვლილების პროცედურა განიხილება თუ ძალიან მაღალია პიკური/საშუალო გრადიენტი, ძალიან მცირეა აორტის სარქვლის ფართობი და დაბალია მოცულობითი ინდექსი. უსიმპტომო პაციენტებში აორტის სარქვლის ტრანსკათეტერული ცვლილების პროცედურა გადაიდება 3 თვით ან გეგმიური პროცედურების გაგრძელებამდე. მკაცრი ამბულატორიული მონიტორინგი გრძელდება მძიმე სტენოზის მქონე ყველა პაციენტში.

გულის სარქველების ბრიტანულმა საზოგადოებამ გამოაქვეყნა რეკომენდაციები გულის სარქვლოვანი დაავადების ამბულატორიული მართვის შესახებ COVID-19 პანდემიის კონტექსტში. მათი რეკომენდაციით, მძიმე სიმპტომური აორტის სტენოზი და შორსწასული გულის უკმარისობა, ასევე პარკუჭის ფუნქციის დაქვეითება (განდევნის ფრაქცია <50%) ან სინკოპე ყველაზე პრიორიტეტული მდგომარეობებია და საჭიროებს ჩარევას სასურველია 2 კვირაში, ან მაქსიმუმ 4 კვირაში. აორტის სტენოზის ინტერვენცია შეიძლება იყოს სარქვლის ჩანაცვლება ან აორტის სარქვლის ტრანსკათეტერული იმპლანტაცია. ამჟამად ამ ორ მეთოდს შორის არჩევისას ინდივიდუალურ შემთხვევებში მიიღება გადაწყვეტილება, ზოგადი ანესთეზიის, ინტენსიური მოვლის, ჰოსპიტალიზაციის და COVID-19-ის რისკის გათვალისწინებით.[195]

აპლაზიური ანემია

მძიმე აპლაზიური ანემიის დეფინიციური მკურნალობებია ღეროვანი უჯრედების ტრანსპლანტაცია ან იმუნოსუპრესიული თერაპია. ჰემატოლოგიის ამერიკული საზოგადოების რეკომენდაციის თანახმად, თუ ნეიტროფილების აბსოლუტური რაოდენობა ნაკლებია 200 მიკროლიტრზე (ძალიან მძიმე აპლაზიური ანემია), ტრანსპლანტაციის ან იმუნოსუპრესიის დაყოვნების რისკი უფრო მაღალია, ვიდრე SARS-CoV-2-ზე ექსპოზიციის რისკი ან იმუნოსუპრესიის გავლენა ინფექციაზე; თუმცა, ოპტიმალური მართვა შეიძლება ამჟამად არ იყოს პრაქტიკული.[196]

იმუნოსუპრესიის ვარიანტებია ანტითიმოციტების გლობულინი (ATG), ციკლოსპორინი და ელტრომბოპაგი; ATG-ის გამოყენება საჭიროებს ჰოსპიტალიზაციას. ჰემატოლოგიის ამერიკული საზოგადოება, სისხლისა და ძვლის ტვინის ტრანსპლანტაციის ევროპული საზოგადოება და NHS ინგლისი ავრცელებენ განცხადებებს ელტრომბოპაგის გამოყენების რეკომენდაციით, ციკლოსპორინთან ან მის გარეშე, როგორც "ხიდის" თერაპია ღეროვანი უჯრედების გადანერგვამდე ან იმუნოსუპრესიულ თერაპიამდე ATG-ით მძიმე ან ძალიან მძიმე აპლაზიური ანემიის დროს, COVID-19-ის პანდემიის განმავლობაში.[196][197][198]

ასთმისთვის გამოწერილი მედიკამენტები პაციენტებმა ჩვეულებრივ უნდა მიიღონ, მათ შორის საინჰალაციო და პერორალური კორტიკოსტეროიდები და ბიოლოგიური აგენტები.[199][200][201][193][202][203] ასთმის გლობალური ინიციატივა გვირჩევს წერილობითი გეგმის შედგენას ყველა პაციენტისთვის, რათა ამოიცნონ ასთმის გამწვავება, გამოიყენონ საკონტროლო და საპროფილაქტიკო მედიკამენტები სწორად და იცოდნენ, როდის მოითხოვონ სამედიცინო დახმარება. აღნიშნული რეკომენდაციებით, ნებულაიზერების გამოყენებისგან მწვავე შეტევის დროს თავი უნდა შევიკავოთ რესპირატორულ ნაწილაკებში ვირუსის გავრცელების რისკის გამო. ჰერმეტული დოზირებული ინჰალატორი და სფეისერი პირის ნაწილით ან მჭიდრო სახის ნიღაბი შეგიძლიათ გამოიყენოთ ხანმოკლე მოქმედების ბეტა-2 აგონისტის მისაწოდებლად.[199] აშშ-ს დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრები გვირჩევენ, რომ ნებულაიზერმა შესაძლოა გამოიწვიოს ინფექციური აეროზოლების წარმოქმნა, თუმცა უცნობია, რა იწვევს რისკის მატებას- ნებულაიზერით ნაწილაკების წარმოქმნა თუ ახლო კონტაქტი ჯანდაცვის პროფესიონალსა და პაციენტს შორის.[204] თუმცა, დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინების თანახმად, ნებულაიზერის გამოყენება კვლავ დაშვებულია, რადგან აეროზოლი ნებულაიზერის სითხიდან გამოდის და არ ატარებს პაციენტის ვირუსულ ნაწილაკებს.[200] ბრონქოსკოპია და ფილტვის ფუნქციის ტესტების უმეტესობა, მაგ. სპირომეტრია, მხოლოდ ურგენტულ შემთხვევებში უნდა გაკეთდეს, თუ შედეგებს პირდაპირი ეფექტი ექნება პაციენტის მკურნალობაზე.[199][200]

პაციენტებს სახლში უნდა ჰქონდეთ მედიკამენტების საკმარისი რაოდენობა, მაგრამ არ უნდა მოიმარაგონ ჭარბი რაოდენობით მედიკამენტები. შეგიძლიათ შეახსენოთ პაციენტებს, რომ ინჰალატორები და სფეისერები არ გამოიყენონ სხვა ადამიანებთან საზიაროდ. ექიმებმა პაციენტებს ხელი უნდა შეუწყონ მოწევის შეწყვეტაში.[193]

აუხსენით პაცინეტებს, რომ COVID-19 შეიძლება გამოვლინდეს ასთმის შეტევის მსგავსი სიმპტომებით (მაგ. ხველა, სუნთქვის უკმარისობა); თუმცა, დამატებითი სიმპტომები, როგორიცაა ცხელება, დაღლილობა და გემოს/ყნოსვის ცვლილება უფრო სავარაუდოა COVID-19-ით ინფიცირების დროს.[205]

COVID-19-ით ჰოსპიტალიზებული პაციენტების კვლევებში, ასთმა არ არის ინტუბირების დამოუკიდებელი რისკფაქტორი.[206] მსგავსად, COVID-19 პნევმონიით ჰოსპიტალიზებული პაციენტების კოჰორტულ კვლევაში, ასთმის მქონე პაციენტები არ იყვნენ ჭარბად წარმოდგენილი. COVID-19 პნევმონია არ იყო დაკავშირებული ასთმის გამწვავებასთან.[207]

ყურადღების დეფიციტისა და ჰიპერაქტივობის აშლილობა (ADHD)

ევროპის ADHD გაიდლაინების ჯგუფმა გამოაქვეყნა გზამკვლევი ADHD-ის მართვის შესახებ COVID-19-ის პანდემიის კონტექსტში. მომსახურების მიწოდება უნდა გაგრძელდეს ტელემედიცინის გზით, სადაც ეს შესაძლებელია. პაციენტის მშობლები და მომვლელები უნდა წახალისდნენ, გამოიყენონ ქცევითი აღზრდის სტრატეგიები. ხოლო სკოლებში რეკომენდებულია უპირატესობა მივანიჭოთ ADHD-ის მქონე მოსწავლეების მონიტორინგს. პაციენტებს, ჩვენების შემთხვევაში, საწყისი შეფასების შემდეგ უნდა შევთავაზოთ მკურნალობის დაწყება. პაციენტებმა, რომლებიც უკვე იღებენ მედიკამენტს, უნდა გააგრძელონ მისი გამოყენება დანიშნულებისამებრ. მშობლებმა და პაციენტებმა, დაწესებული შეზღუდვებით გამოწვეული სტრესის მართვისთვის არ უნდა მიიღონ დანიშნულებაში მედიკამენტის გაწერილ დოზაზე მეტი. გულ-სისხლძარღვთა რუტინული შემოწმებები და პირისპირ მონიტორინგი შეიძლება გადაიდოს პირებში, რომელთაც არ აქვთ გულ-სისხლძარღვთა რისკფაქტორები. რეკომენდებულია არტერიული წნევისა და გულისცემის სიხშირის მონიტორინგი სახლის პირობებში.[208]

დიდი ბრიტანეთის, ევროპის და ამერიკის გაიდლაინები თანხმდება: იმუნოსუპრესანტი მედიკამენტები COVID-19-ის არმქონე პირებში თვითნებურად და საპროფილაქტიკოდ არ უნდა შეიცვალოს.[43][44][45] ამან შეიძლება გამოიწვიოს აუტოიმუნური ჰეპატიტის გამწვავება. ბუდეზონიდი შეიძლება დაინიშნოს რემისიის მიღწევის მიზნით ციროზის არმქონე პაციენტებში, რომელთაც აღენიშნებათ აუტოიმუნური ჰეპატიტი, სისტემური კორტიკოსტეროიდების შემცირების მიზნით.[45]

ღვიძლის დაავადებების შემსწავლელი ამერიკული ასოციაცია (AASLD) გვირჩევს, რომ იმუნოსუპრესიული თერაპია უნდა დაიწყოს აუტოიმუნური ჰეპატიტის მქონე პაციენტებში, COVID-19-ის სტატუსის მიუხედავად.[44] გასათვალისწინებელია ახალი მედიკამენტის დაწყების რისკი და სარგებელი, განსაკუთრებით COVID-19-ის პანდემიის ფონზე, ასევე რისკის პროფილი, მონიტორინგის შესაძლებელობა, მიწოდების გზა.[43]

თუ პაციენტს განუვითარდება COVID-19, ღვიძლის დაავადებების კვლევის ამერიკის ასოციაციის (AASLD) რეკომენდაციით, ექიმებმა უნდა განიხილონ იმუნოსუპრესანტების დოზის შემცირება, განსაკუთრებით აზათიოპრინის და მიკოფენოლატის შემთხვევაში, თუმცა, ამავდროულად, უნდა გაითვალისწინონ იმუნოსუპრესირებულ პაციენტებში ინფექციების მართვის ძირითადი პრინციპები და სუპერინფექციის რისკის შემცირება.[44] რეჟიმის რეგულირება უნდა იყოს ინდივიდუალური და ეს დამოკიდებულია COVID-19- ის სიმძიმეზე. თუ პაციენტი იღებს კორტიკოსტეროიდებს და აღენიშნა COVID-19, კორტიკოსტეროიდული დოზირება უნდა იყოს საკმარისი თირკმელზედა ჯირკვლის უკმარისობის თავიდან ასაცილებლად.[45] კორტიკოსტეროიდების მიღება ერთბაშად არ უნდა შეწყდეს.[43]

COVID-19- მა შეიძლება გამოიწვიოს ღვიძლის ფუნქციის ტესტების პათოლოგიური ჩვენებები აუტოიმუნური ჰეპატიტის დროს; ეს არ შეიძლება მივაკუთვნოთ დაავადების გამწვავებას, ბიოფსიით დადასტურების გარეშე.[44]

ძუძუს კიბო

ევროპული ობსერვაციული კვლევის თანახმად, ძუძუს კიბოს და COVID-19-ის მქონე პაციენტებში არეკორეგირებული ლეტალობის მაჩვენებელი არის 15.2%. ჯამში სიკვდილობა კიბოს და COVID-19-ის მქონე პაციენტებში უფრო მაღალია მამაკაცებში, ≥65 წლის პირებში და ≥2 თანმხლები დაავადების მქონე პაციენტებში.[55] ახლადდიაგნოსტირებულ პაციენტებს შორის, აფროამერიკელ პაციენტებს COVID-19 ის უფრო მაღალი რისკი აქვთ, ვიდრე თეთრკანიანებს.[58]

მამოლოგთა ამერიკულმა საზოგადოებამ გამოსცა რეკომენდაციები COVID-19-ის პანდემიის დროს ძუძუს კიბოს მქონე პაციენტების პრიორიტეტიზაციის, მკურნალობის და ტრიაჟის შესახებ.[209] პანდემიის განმავლობაში, მკურნალობისთვის ყველაზე მაღალი პრიორიტეტი ენიჭება ჩამოთვლილ მდგომარეობებს:

  • მკერდის პოტენციურად არასტაბილური დაავადება (მაგ. ჰემატომა, ინფექცია): შეფასება ქირურგიული ჩარევისთვის

  • ინვაზიური ძუძუს კიბოს ახალი დიაგნოზი (შეიძლება გამოიყენოთ ტელემედიცინა)

  • ქირურგიული ჩარევა: მასტექტომიის შემდგომი იშემიური ანათალის რევიზია; აუტოლოგური ქსოვილოვანი ანათალის რევასკულარიზაცია/რევიზია

  • ქიმიოთერაპია: ნეოადიუვანტური/ადიუვანტური ქიმიოთერაპია სამმაგი უარყოფითი და HER2-დადებითი ძუძუს კიბოს შემთხვევაში; ადრეული ქიმიოთერაპია სავარაუდოდ გააუმჯობესებს გამოსავალს მეტასტაზური დაავადების დროს; ადიუვანტური/ნეოადიუვანტური ქიმიოთერაპია უკვე დაწყებულია; ადიუვანტური ან მეტასტაზური ენდოკრინული თერაპია

  • სხივური თერაპია მტკივნეული, ინოპერაბელური წარმონაქმნებისთვის; სხივური თერაპიის გაგრძელება, თუ უკვე დაიწყო; კრიტიკული მეტასტაზური დაზიანებების მკურნალობა (მაგ. თავის ტვინის მეტასტაზი, ზურგის ტვინის კომპრესია).

დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინებით უმაღლესი პრიორიტეტი ენიჭებათ შემდეგ პაციენტებს:[59]

  • პაციენტები, რომლებიც იღებენ განკურნებით სისტემურ ქიმიოთერაპიას, წარმატების მაღალი (>50%) ალბათობით

  • პაციენტები, რომლებიც იღებენ ადიუვანტურ ან ნეოადიუვანტურ სისტემურ ქიმიოთერაპიას, რომელიც განკურნების 50% ალბათობას მაინც უმატებს ქირურგიულ ჩარევას ან რადიოთერაპიას, ან რეციდივის მკურნალობას.

დიდი ბრიტანეთის ასოციაცია ძუძუს კიბოს ქირურგიული მკურნალობის შესახებ აქვეყნებს რეკომენდაციებს შესაბამისი სერვისების შესახებ პანდემიის კონტექსტში. მოწოდებულია ახალი პაციენტების ტრიაჟი და მათთან კონტაქტი კლინიკაში მისვლამდე. COVID-19-ის სიმპტომების მქონე პაციენტები იზოლირებული უნდა იყვნენ 7 დღით. ვიზიტი უნდა გადაიდოს იზოლირების დასრულებამდე. თუ ეჭვი ონკოლოგიურ მდგომარეობაზე ძალიან მაღალია, რეკომენდებულია პაციენტის გასინჯვა; თუ კიბოზე ეჭვი დაბალია (მაგ. ძუძუს ტკივილი, <30 წლამდე ორმხრივი გამონადენი) შესაძლებელია ტელეფონით კონსულტაცია და რადიოლოგიური გამოკვლევის გადადება. სუსტი, ხანდაზმული პაციენტები, რომლებიც უჩივიან თანმხლებ დაავადებებს ან ცხოვრობენ სპეციალურ დაწესებულებებში, COVID-19-ის ყველაზე მაღალი რისკის ქვეშ არიან. შესაბამისად, ეს პაციენტები პირადად არ უნდა გასინჯოთ. შეიძლება განიხილოთ ემპირიული მკურნალობა ლეტროზოლით. ძველი პაციენტები, შეძლებისდაგვარად, სატელეფონო კონსულტაციებით უნდა მიმოიხილოთ.[210]

ქირურგიული შესაძლებლობები შეზღუდულია ბევრ საავადმყოფოში. ძუძუს კიბოს ქირურგიული ასოციაციის მიხედვით, პაციენტების პრიორიტეტიზაცია მოწოდებულია ჩამოთვლილი ჩვენებების მიხედვით:[210]

  • ესტროგენის რეცეპტორზე (ER) უარყოფითი კიბო

  • ადამიანის ეპიდერმული ზრდის ფაქტორის მე-2 რეცეპტორზე (HER2) დადებითი კიბო

  • პრე-მენოპაუზური პაციენტები

  • პოსტ-მენოპაუზური, ER-დადებითი პაციენტები, მაღალი რისკის შემცველი დაავადებით (მე-3 ხარისხი ან ლიმფური კვანძი დადებითია)

  • მაღალი ხარისხის, ფართომასშტაბიანი კარცინომა in situ სადინრებში (DCIS)

  • პოსტ-მენოპაუზური, ER-დადებითი პაციენტები, უფრო დაბალი რისკის შემცველი დაავადებით

  • სადინრების in situ კარცინომის მქონე დანარჩენი პაციენტები 

ნეოადიუვანტური ქიმიოთერაპია მხოლოდ იმ შემთხვევაში გამოიყენება, თუ ნათლად ნაჩვენებია ქიმიოთერაპია. ნეოადიუვანტური ქიმიოთერაპია საჭიროებს გრანულოციტების კოლონიის მასტიმულირებელი ფაქტორის რუტინულად გამოყენებას პანდემიის ფონზე. რეკომენდებულია მულტიდისციპლინარული განხილვა ყველა შემთხვევაში.[211][64]

დამატებითი  რესურსები ონკოლოგიის შესახებ:

დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინებით რეკომენდებულია პრევენციული მკურნალობის ოპტიმიზაცია, გრიპის აცრის და შესაბამის ბავშვებში პალივიზუმაბის დანიშვნის ჩათვლით.[212] შეფასების მთავარი კომპონენტებია: ოქსიგენაცია, ჰიდრატაცია, ნუტრიცია, ბავშვის პოტენციური COVID-19 სტატუსის განურჩევლად. მაღალი დინების ჟანგბადის მიწოდება ცხვირის კანულით არის აეროზოლის წარმომქმნელი პროცედურა; თუ საჭიროა მისი გამოყენება, უნდა ესწრებოდეს უფროსი პროფესიონალი. ბავშვები, რომლებიც საავადმყოფოში შემოდიან სხვადასხვა მიზეზით, ექვემდებარებიან ტესტირებას რესპირატორულ ვირუსებზე, როგორიცაა SARS-CoV-2, გრიპი და რესპირატორული სინციტიური ვირუსი. თუ საჭიროა ინტენსიური მომსახურება ან ქირურგიული ჩარევა, პრიორიტეტია SARS-CoV-2 სწრაფი ტესტირება.

დიდ ბრიტანეთში, რესპირატორული სინციტიური ვირუსის საწინააღმდეგო პასიური იმუნიზაციის კრიტერიუმები დროებით გაფართოვდება და მოიცავს რისკის ქვეშ მყოფი დროული ახალშობილების უფრო მეტ პოპულაციას, ჰოსპიტალიზაციის და ინტენსიური თერაპიის საჭიროების მაჩვენებლის შემცირების მიზნით.[96]

კარცინოიდული სინდრომი

შუალედური მითითებები ნეიროენდოკრინული სიმსივნით დაავადებულთა მართვის შესახებ ხელმისაწვდომია დიდი ბრიტანეთისა და ირლანდიის ნეიროენდოკრინული სიმსივნის საზოგადოების მასალებში.[213] თუ პაციენტი უკვე იღებს სომატოსტატინის ანალოგს, უნდა გაგრძელდეს თერაპია. თუმცა, მედიკამენტის მიღების გზა და დოზებს შორის ინტერვალები შეიძლება შეიცვალოს ჰოსპიტალში მისვლის საჭიროების შესამცირებლად; ეს ინდივიდუალურია და პაციენტთან უნდა გადაწყდეს. მაღალფუნქციური სიმსივნის შემთხვევაში, თუ მკურნალობა უნდა დაწყებულიყო, აუცილებელია თერაპიის ინიცირება მდგომარეობის საკონტროლოდ. თერაპიის დაწყება არაფუნქციური სიმსივნის შემთხვევაში შეიძლება გადაიდოს. ეს დამოკიდებულია პაციენტის ჯანმრთელობაზე და სიმსივნის მახასიათებლებზე. გადაწყვეტილება ინდივიდუალურად მიიღება. ქიმიოთერაპიის და პეპტიდური რეცეპტორების რადიოთერაპიის გამოყენება ინდივიდუალურად წყდება. რისკი და სარგებელი უნდა განიხილოთ თითოეული პაციენტისთვის. ქირურგიული ჩარევა განიხილება თუ იგი სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი ან პოტენციურად განკურნების ეფექტის მქონეა. 

გულ-ფილტვის რეანიმაცია

გულ-ფილტვის რეანიმაცია COVID-19-ის პანდემიის ფონზე მაღალი რისკის პროცედურაა ჯანდაცვის პერსონალისთვის, რადგანაც წარმოიქმნება აეროზოლი, პაციენტსა და პროფესიონალს შორის კონტაქტი ახლოა და საჭიროა სწრაფი მოქმედებები.

იმ შემთხვევაში, თუ ვლინდება გულის გაჩერება (პაციენტი არ რეაგირებს და პათოლოგიურად სუნთქავს), დააკვირდით სუნთქვას, მაგრამ არ გახსნათ სასუნთქი გზა ან მოუსმინოთ/შეეხოთ სახის მიტანით პაციენტის პირთან.[214][215][216]

მწვავე ჰოსპიტალურ პირობებში აუცილებელია აეროზოლის მაგენერირებელი პროცედურის შესაბამისი პირადი დაცვის საშუალებების (PPE) ტარება რეანიმაციის გუნდის თითოეული წევრის მიერ, სანამ შევლენ პაციენტის ოთახში; პირადი დაცვის საშუალებების გარეშე არ უნდა დაიწყოს გულის მასაჟი ან სასუნთქი გზების პროცედურები. ერთ ოთახში პერსონალის რაოდენობა უნდა იყოს შეზღუდული. სასუნთქი გზების პროცედურები გამოცდილმა პირებმა უნდა ჩაატარონ, აეროზოლიზაციის რისკის მინიმუმამდე დაყვანით.[214][215][216][217]

თუ პირველადი დახმარება აუცილებელია საზოგადოებრივ პირობებში, შესაძლებელია მხოლოდ გულის მასაჟის ჩატარება და დეფიბრილაცია (როცა არის წვდომა დეფიბრილატორზე); იმ შემთხვევაში, თუ არსებობს ინფექციის პოტენციური რისკი, პაციენტის პირსა და ცხვირზე რეკომენდებულია ნაჭრის დაფარება. გულის გაჩერება ბავშვებში უფრო ხშირადაა გამოწვეული რესპირატორული პრობლემით, ამიტომ ვენტილაცია აუცილებელია; შეიძლება ჩაითვალოს, რომ რესპირატორული დახმარების გარეშე უფრო მაღალია სიკვდილობის რისკი, ვიდრე COVID-19-ის შესაძლო გადადების რისკი.[214][215][216][217]

წყალში პირით პირში სუნთქვა არ უნდა ჩატარდეს დახრჩობის შემთხვევებში. გადამრჩენელმა პერსონალმა წყლიდან უნდა ამოიყვანონ პაციენტი, როცა ხელმისაწვდომია პირადი დაცვის საშუალებები და პირველადი დახმარების ხელსაწყოები. გადამრჩენელმა პერსონალმა უნდა ატაროს ხელთათმანი, ნიღაბი და თვალის დამცავი მთელი პროცესის განმავლობაში. უპირატესია ვენტილაცია ორი ადამიანის მიერ, ტომარა-ფილტრი-ნიღბის პრინციპით, HEPA ფილტრის (მაღალეფექტური ნაწილაკოვანი შეკავება) გამოყენებით. თუ ეს შეუძლებელია, მეორე რიგის მეთოდია პირი-ნიღბის ვენტილაცია HEPA ფილტრით. მესამე რიგის- პასიური ოქსიგენაცია. თუ გადამრჩენელი პერსონალი ვერ იცავს გზამკვლევს, საჭიროა მხოლოდ გულმკერდის კომპრესიები და პაციენტის ცხვირის/პირის დაფარვა ქსოვილით.[218]

ბრაზილიური გაიდლაინებით რეკომენდებულია უწყვეტი კომპრესიების დაწყება გულფილტვის რეანიმაციის მიზნით ზრდასრულებში. პაციენტის პირის ღრუ უნდა დაიფაროს ქსოვილით ან ნიღბით, რომელიც დაბალი დინების ჟანგბადს ატარებს (6-10 ლიტრი/წთ), სანამ დაიწყება გულმკერდის კომპრესიები; ქსოვილი/ნიღაბი უნდა დარჩეს ადგილზე, სანამ ინვაზიური სასუნთქი გზა ჩაიდგმება. თუ შესაძლებელია, არ უნდა გამოიყენოთ ნიღბიანი სასუნთქი ტომარა ან მილი; თუ საჭიროა, ორი პირი უნდა აწვდიდეს ვენტილაციას (ორი ხელით ნიღბის დასაჭერად) და უნდა გამოიყენოთ ოროფარინგული სასუნთქი გზა. HEPA ფილტრი უნდა ჩაიდგას ნიღაბსა და ტომარას შორის. თუ პაციენტი გულის გაჩერებისას მუცელზე წევს და არ აქვს ინვაზიური სასუნთქი გზა, საჭიროა გადმობრუნება ზურგზე. თუ პაციენტი ინტუბირებულია, გულმკერდის კომპრესიები უნდა გაკეთდეს მუცელზე წოლით მდგომარეობაში. ბავშვების რეანიმაცია იდეალურ შემთხვევაში ტარდება გულმკერდის კომპრესიით და ტომარა-ნიღბით, HEPA ფილტრით, სანამ სასუნთქი გზა უზრუნველყოფილი იქნება.[219]

ნათხემისებრი ატაქსიის მქონე პაციენტებს შეიძლება აღენიშნებოდეთ COVID-19-ის მძიმე ფორმის მაღალი რისკი, რადგან პაციენტები ხშირად არიან ხანდაზმულები, აქვთ ნევროლოგიური კომპლექსური პრობლემები და თანმხლები დაავადებები.[220] რეკომენდაციების თანახმად, იმუნური ატაქსიის მქონე პაციენტებმა უნდა განაგრძონ თერაპიის მიღება (ინტრავენური იმუნოგლობულინის, კორტიკოსტეროიდების და პლაზმის ჩანაცვლების ჩათვლით), თუმცა ისინი ითვლებიან მაღალი რისკის ქვეშ მყოფ ჯგუფად და უნდა დაიცვან ფიზიკური დისტანცირების ადგილობრივი გაიდლაინები.[220] ინფექციის სიმპტომების მქონე პაციენტებს შესაძლოა მიეცეთ ინსტრუქცია შეწყვიტონ იმუნოსუპრესიული მკურნალობის ჩატარება სრულყოფილად გამოჯანმრთელებამდე. იმუნოთერაპიის დაწყება ასევე შეიძლება გადაიდოს, თუმცა უნდა შეფასდეს აღნიშნულის რისკი, განსაკუთრებით სწრაფად პროგრესირებადი იმუნური ატაქსიებით დაავადებულ პაციენტებში.[220] ნათხემისებრი ატაქსიის და COVID-19-ის შემთხვევაში საჭიროა ატაქსიოლოგის ჩართვა. 

თირკმლის ქრონიკული დაავადების მქონე ნებისმიერი ასაკის პირები, არიან COVID-19-ის მძიმე ფორმის და სიკვდილის განვითარების მომატებული რისკის ქვეშ.[221][222] დიდი ბრიტანეთის ჯანდაცვის და სამედიცინო დახელოვნების ეროვნული ინსტიტუტი აქვეყნებს გაიდლაინებს თირკმლის ქრონიკული დაავადების მართვის შესახებ COVID-19-ის პანდემიის დროს. პაციენტებს უნდა ურჩიონ გააგრძელონ ჩვეული მედიკამენტების მიღება, თუნდაც COVID-19- ის სიმპტომების არსებობის შემთხვევაში, თუ სხვა რამ არ არის მითითებული სამედიცინო პერსონალის მიერ. ეს მოიცავს ანგიოტენზინგარდამქმნელი ფერმენტის ინჰიბიტორებს, ანგიოტენზის-II-ის რეცეპტორის ანტაგონისტებს, იმუნოსუპრესანტებს და შარდმდენებს. პაციენტებს და მომვლელებს უნდა ურჩიოთ შეადგინონ მიმდინარე მედიკამენტების/არსებული დაავადებების, ალერგიების სია, ასევე მოწოდებულია კლინიკის წერილის შენახვა, რათა COVID-19-ის მკურნალობისთვის მისულებმა წარუდგინონ პერსონალს. ექიმებმა უნდა გადახედონ COVID-19-ის მქონე პაციენტთა მიმდინარე მედიკამენტებს, იმის გათვალისწინებით, აქვს თუ არა მკურნალობას თირკმლის ფუნქციონირებაზე უარყოფითი ზემოქმედების შესაძლებლობა. როდესაც იღებთ გადაწყვეტილებას თირკმლის ქრონიკული დაავადების და COVID-19-ის მქონე პაციენტის ჰოსპიტალიზაციაზე, უნდა გაითვალისწინოთ პაციენტის სურვილი, დაავადების სიმძიმე, თანმხლები პათოლოგიები, იმუნოსუპრესანტებით მკურნალობა, ჰოსპიტალიზაციის რისკი/სარგებელი და ჰოსპიტალსა და სახლში მოვლას შორის განსხვავებები. თირკმლის ქრონიკული დაავადების მქონე ყველა პაციენტს უნდა ჰქონდეს წინასწარი გეგმა მკურნალობის შესახებ.[223]

COVID-19-ისგან გამოჯანმრთელების შემდეგ, რეკომენდებულია თირკმლის ფუნქციის ხელახლა შეფასება. შეფასების გადაუდებლობა უნდა ეფუძნებოდეს პაციენტის გორგლოვანი ფილტრაციის სიჩქარის (eGFR) კატეგორიას, თანმხლებ დაავადებებსა და კლინიკურ გარემოებებს.[223]

ურგენტული ამბულატორიული ვიზიტი საჭიროა ჩამოთვლილ შემთხვევებში: თირკმლის ქრონიკული დაავადების დაჩქარებული მიმდინარეობა (გორგლოვანი ფილტრაციის სიჩქარის [GFR] 25%-ით ან მეტით ცვლილება 12 თვის განმავლობაში, ან სიჩქარის თანდათან შემცირება 15 მლ/წთ/1.73 მ2 წელიწადში); ნეფროზული სინდრომი ან ძალიან მძიმე პროტეინურია (შარდში ალბუმინი:კრეატინინის თანაფარდობა >300 მგ/მმოლ; ან კატეგორია G5 ახალი დიაგნოზი (GFR <15 მლ/წთ/1.73 მ²). კლინიცისტებმა სპეციალისტის რჩევა უნდა მიიღონ როცა რეფერალის ურგენტულობა კითხვის ნიშნის ქვეშაა. თირკმლის ექოსკოპია უნდა ჩატარდეს იმ შემთხვევაში, თუ შედეგმა შეიძლება შეცვალოს მიდგომა. მაგალითად, თუ პაციენტს აქვს თირკმლის ქრონიკული დაავადების დაჩქარებული ფორმა, ხილული ან პერსისტენტული ჰემატურია, საშარდე ტრაქტის ობსტრუქციის სიმპტომები ან ნეფროლოგმა აღმოაჩინა ბიოფსიის ურგენტული ჩვენება. პაციენტებში, რომლებიც დიალიზს იწყებენ, საჭიროა სისხლძარღვოვანი ან პერიტონეული კათეტერიზაცია.[185][223]

თუ პაციენტს აქვს თირკმლის სტაბილური ფუნქცია, შესაძლებელია სისხლის და შარდის ტესტირების ინტერვალის გაზრდა; ეს დამოკიდებულია თანმხლებ დაავადებებზე და დაავადების პროგრესირებაზე. თუ პაციენტს ეს შეუძლია, ექიმმა ხელი უნდა შეუწყოს თვითმონიტორინგს და თვითმართვას; მაგალითად, არტერიული წნევის მონიტორინგი შესაძლებელია სახლში, პაციენტს შეიძლება წვდომა ჰქონდეს სამედიცინო ჩანაწერებთან მონაცემების დასაფიქსირებლად. თუ პაციენტები თვითმონიტორინგს ან თვითმართვას აგრძელებენ, უნდა მიეცეთ კონკრეტული ინსტრუქციები სამედიცინო დახმარების საკონტაქტო ინფორმაციის სახით. არაურგენტული რეფერალი, მაგალითად მსუბუქი-საშუალო პროტეინურიის და სტაბილური ფილტრაციის სიჩქარის შემთხვევაში, შეიძლება გადავდოთ COVID-19-ის რისკის შესამცირებლად. თირკმლის ულტრაბგერა შეიძლება გადავდოთ იმ შემთხვევაში, თუ შედეგი არ შეცვლის მართვას, მაგალითად თირკმლის პოლიცისტური დაავადების გამორიცხვა ოჯახურ ანამნეზში ამ დაავადების არსებობის შემთხვევაში; ან თუ ნეფროლოგმა დაადგინა არაურგენტული ბიოფსიის ჩვენება და პაციენტს აქვს GFR <30 მლ/წთ/1.73მ² , რაც სტაბილურია სულ მცირე ბოლო 6 თვის განმავლობაში.[223]

პაციენტებს, რომლებიც იღებენ ჰემოდიალიზს, აქვთ COVID-19-ით ინფიცირების და მძიმე ავადმყოფობის განვითარების უფრო მაღალი რისკი.[221]

აშშ და საერთაშორისო გაიდლაინებით, პაციენტებს მოუწოდებენ შეატყობინონ დიალიზის პერსონალს ცხელების ან სასუნთქი გზების სიმპტომების შესახებ განყოფილებაში შემოსვლამდე; პაციენტი უნდა იყოს იზოლირებული და ჩაუტარდეს ტესტირება COVID-19-ზე შემოსვლისთანავე.[224][225] პაციენტებმა უნდა გაიხსენონ, ხომ არ ჰქონიათ კონტაქტი COVID-19-ის მქონე პირებთან ბოლო 14 დღის განმავლობაში.[225] ყველა პაციენტი ექვემდებარება ტემპერატურის გაზომვას შემოსვლისას. უნდა დადასტურდეს COVID-19-ის სიმპტომების არარსებობა. განყოფილებაში ყოფნისას პაციენტმა უნდა ატაროს საკუთარი ნიღაბი. თუ ნიღაბი არ აქვთ, კლინიკამ უნდა შეთავაზოს სამედიცინო ნიღაბი, ხელმისაწვდომი რესურსების მიხედვით.[225]

დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინებით, პაციენტი უნდა გადიოდეს სკრინინგს დიალიზის თითოეული პროცედურის წინ. სკრინინგი მოიცავს COVID-19-ზე კითხვების დასმას, მათ შორის კონტაქტების ისტორიას. თუ პაციენტს შეიძლება ჰქონდეს COVID-19, აუცილებელია ტესტირება, უმჯობესია სწრაფი ტესტით. სიმპტომების ალტერნატიული მიზეზები ასევე უნდა შეფასდეს და დიალიზი შეძლებისდაგვარად უნდა გადაიდოს, სანამ ტესტის პასუხები გახდება ცნობილი.[185]

აშშ გაიდლაინებით რეკომენდებულია 6 ფუტი დისტანციის შენარჩუნება პაციენტებს შორის დიალიზის დროს და მოსაცდელ ოთახში, განსაკუთრებით ინფექციის საშუალო ან მნიშვნელოვანი საზოგადოებრივი გავრცელების არეებში. შეიძლება პაციენტი რიგს დაელოდოს მანქანაში და მიიღოს შეტყობინება მისი რიგის მოსვლის შესახებ.[185][225]

ცხელების მქონე პაციენტებს დიალიზი უნდა ჩაუტარდეთ დღის ბოლოს (ბოლო პაციენტი), სანამ პარალელურად COVID-19-ის ინფექცია გამოირიცხება.[224] გასათვალისწინებელია, რომ შესაძლო/დადასტურებული COVID-19-ის მქონე პაციენტები უმჯობესია მოთავსდნენ ერთ ექიმთან, ერთ განყოფილებაში და ერთდროულად (კოჰორტული იზოლირება).[225] დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინებით რეკომენდებულია დიალიზის ჩატარება კოჰორტებად, COVID-19-ის სტატუსის მიხედვით. თუ პაციენტი COVID-19-ზე დადებითია, რჩება კოჰორტაში 10 დღით ან სიმპტომების ალაგებამდე, რომელიც უფრო ხანგრძლივი იქნება.[185]

სამედიცინო პერსონალმა უნდა დაიცვას ინფექციის კონტროლის ზომები.[185][225]

დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინებით რეკომენდებულია კალიუმის შემბოჭველები, როგორიცაა პატირომერი ან ნატრიუმის ზირკონიუმ ციკლოსილიკატი, ჰიპერკალიემიის სამკურნალოდ ან დიალიზის გადასადებად.[185] თუ პაციენტი სახლში იტარებს დიალიზს, მათი მომვლელები და ასისტენტები უნდა გადიოდნენ ტესტირებას სიმპტომების გამოვლენის შემთხვევაში.[185]

თირკმლის ტრანსპლანტის მიმღები პაცინეტები უფრო მძიმე ავადმყოფობის რისკის ქვეშ არიან.[221] მათთვის რეკომენდებულია განსაკუთრებით მკაცრი ინფექციის პრევენციისა და სოციალური დისტანცირების ზომები.

დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინებით პაციენტების გაგზავნა სპეციალისტთან თირკმლის ტრანსპლანტაციის დასაგეგმად შესაძლებელია, თუმცა ზოგიერთი ტესტი და შეფასება შეიძლება დაყოვნდეს COVID-19-ის პანდემიის გამო.[223]

ჩინეთში ექსპერტებმა გამოაქვეყნეს შეთანხმებული რეკომენდაციები ქრონიკული დიალიზის ქვეშ მყოფი ბავშვების მართვის შესახებ COVID-19-ის პანდემიის კონტექსტში. ბავშვზე მზრუნველმა დაუყოვნებლივ უნდა აცნობოს დიალიზის დაწესებულებას, თუ პაციენტს ან მისი ოჯახის წევრს განუვითარდება ავადმყოფობის რაიმე ნიშანი. თუ ოჯახის წევრს ანამნეზში აღენიშნება COVID-19-თან ექსპოზიციის ფაქტი, იგი პაციენტისგან უნდა იზოლირდეს. თუ პაციენტს აღენიშნება COVID-19-ის ექსპოზიციასთან დაკავშირებული ცხელება და/ან რესპირატორული სიმპტომები, იგი უნდა შეფასდეს ჰოსპიტალში ან ცხელების კლინიკაში. ჰემოდიალიზისთვის პაციენტს მხოლოდ ერთი მზრუნველი უნდა ახლდეს. დიალიზის ცენტრის გარეთ, პაციენტსა და მის თანმხლებ პირს უნდა ჩაუტარდეთ სკრინინგი COVID-19-ის სიმპტომებზე და გაეზომოთ სხეულის ტემპერატურა. დიალიზის დროს პაციენტს უნდა ეკეთოს ერთჯერადი ქირურგიული სახის ნიღაბი; არ არის რეკომენდებული რესპირატორის ან ფილტრიანი ნიღბის გამოყენება. COVID-19-ის საეჭვო ან დადასტურებული შემთხვევის მქონე პაციენტები უნდა მოთავსდნენ საკარანტინო ზონაში და, შესაძლებლობის შემთხვევაში, დიალიზი იზოლაციურ პალატაში უნდა ჩაუტარდეთ. თუ იზოლაცია ვერ ხერხდება, პაციენტს დიალიზი სესიის ბოლო დღეს უნდა ჩაუტარდეს. პაციენტი იზოლირებული უნდა იყოს მანამ, სანამ არ გაივლის სიმპტომები, ცხელება და 14 დღე სიმპტომების დაწყებიდან. ასევე მოცემულია რეკომენდაციები პერიტონიული დიალიზის სახლის პირობებში მართვის შესახებ.[226]

ქრონიკული ლიმფოციტური ლეიკემია

ხანდაზმული ასაკი დაკავშირებულია COVID-19-ის დამძიმებასთან ქრონიკული ლიმფოციტური ლეიკემიის მქონე პაციენტებში.[227] ჰემატოლოგიის ამერიკული საზოგადოება რეკომენდაციას უწევს ქრონიკული ლიმფოციტური ლეიკემიის მკურნალობის გადადებას ისეთ რეგიონებში, სადაც COVID-19 აქტიურია. იმ შემთხვევაში, თუ საჭიროა დაუყოვნებლივ მკურნალობა, უპირატესია ისეთი რეჟიმი, რომელიც ნაკლებ ამბულატორიულ ვიზიტებს საჭიროებს. თავი უნდა ავარიდოთ მონოკლონური ანტისხეულების გამოყენებას, განსაკუთრებით მიზნობრივ აგენტებთან კომბინაციაში. შეძლებისდაგვარად თავი უნდა ავარიდოთ ვენეტოკლაქსის დაწყებას.[228] იმუნოგლობულინის ჩანაცვლება შეიძლება გაგრძელდეს შერჩეულ პაციენტებში როცა პოტენციური სარგებელი აჭარბებს კლინიკაში ინფუზიისთვის მისვლის რისკს. ინტრავენური იმუნოგლობულინი შეიძლება გაგრძელდეს COVID-19-ის მქონე პაციენტებში, მაგრამ საჭიროა მჭიდრო მონიტორინგი თრომბოემბოლიური მოვლენების გამოვლენის მიზნით. თუ პაციენტი უკვე იღებს ქრონიკული ლიმფოციტური ლეიკემიის მკურნალობას და განვითარდა COVID-19 მსუბუქი სიმპტომებით, მკურნალობის ცვლილება საჭირო არ არის. მკურნალობის მოდიფიცირება შეიძლება საჭირო გახდეს მძიმე სიმპტომების მქონე პირებში. ეს დამოკიდებულია ლეიკემიის სიმძიმეზე, ინფექციების ანამნეზზე, მძიმე გართულებების რისკზე; გადაწყვეტილება მიიღება ინდივიდუალურად, მაგრამ მონოკლონური ანტისხეულები, როგოროც წესი, არ გამოიყენება COVID-19-ის მქონე პაციენტებში. იბრუტინიბით და აკალაბრუტინიბით მკურნალობა უნდა გაგრძელდეს ქრონიკული ლიმფოციტური ლეიკემიის და COVID-19-ის მქონე პაციენტებში.[228]

ავსტრალიის და ახალი ზელანდიის რეკომენდაციების თანახმად, მოწოდებულია თერაპიის გადადება პანდემიის პერიოდში, როცა ეს შესაძლებელია.[229] თუ მკურნალობა საჭიროდ ჩაითვალა, ხელმისაწვდომობის შემთხვევაში, რეკომენდებულია პერორალური თერაპია.

ქრონიკული მიელოგენური ლეიკემია

ჰემატოლოგიის ამერიკული ასოციაცია აქვეყნებს რეკომენდაციებს ქრონიკული მიელოგენური ლეიკემიის მართვის თაობაზე COVID-19-ის პანდემიის ფონზე.[230] თიროზინ კინაზას ინჰიბიტორებით მკურნალობა არ არის იმუნოსუპრესიული და არ უნდა შეჩერდეს ან გადაიდოს ახლადდიაგნოსტირებული ქრონიკული მიელოდიური ლეიკემიის დროს პაციენტებში, რომელთაც COVID-19 არ აქვთ. თიროზინ კინაზას ზოგიერთ ინჰიბიტორს აქვს ფილტვისმიერი გვერდითა ეფექტები. COVID-19-ის მქონე პაციენტებში შესაძლებელია მედიკამენტის შეწყვეტის განხილვა. რემისიაში მყოფ პაციენტებს ნორმის მიხედვით უნდა ჩაუტარდეთ მეთვალყურეობა, შეძლებისდაგვარად. დისტანციური მეთვალყურეობა ან შედარებით იშვიათი ვიზიტები განიხილება თუ ადგილობრივად შესაბამისი პირობები არსებობს. ლეიკემიის ქრონიკულ ფაზაში მყოფ პაციენტებში COVID-19-ის ინფექციის რისკი მაღალი არ არის და ვისაც აქვს ინფექცია, შეიძლება არ ჰქონდეს უფრო მძიმე დაავადების რისკი. წამალთშორისი ურთიერთქმედებები უნდა განიხილოთ COVID-19-ის მკურნალობის დროს.

ფქოდ-ის მქონე პაციენტები COVID-19-ის მომატებული რისკის ქვეშ არიან და უნდა იცავდნენ შესაბამის რეკომენდაციებს.[222] ფილტვის ქრონიკული ობსტრუქციული დაავადების გლობალური ინიციატივა (GOLD) ფქოდ-ის მქონე პაციენტებისთვის, რომელთაც აღენიშნებათ ახალი ან პროგრესირებადი რესპირატორული სიმპტომები, ცხელება და/ან COVID-19-თან დაკავშირებული ნებისმიერი სიმპტომი, რეკომენდაციას უწევს SARS-CoV-2-ზე ტესტირებას, მსუბუქი სიმპტომების არსებობის შემთხვევაშიც.[231]

ეროვნული და საერთაშორისო რესპირატორული ორგანიზაციების რეკომენდაციით, პაციენტებმა უნდა განაგრძონ რეგულარული მკურნალობის მიღება. ამჟამად არ არსებობს მტკიცებულება კორტიკოსტეროიდების ამოსაღებად (საინჰალაციო და პერორალური) ფქოდ-ის მქონე პაციენტების მკურნალობის რეჟიმიდან COVID-19-ის პანდემიის გამო.[202][203][231]

დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინებით, თუ პაციენტი უკვე იღებს საინჰალაციო კორტიკოსტეროიდს, მოწოდებულია გეგმიური მოხსნის დაყოვნება.[232]

ფქოდ-ის გამწვავებები პაციენტმა უნდა მართოს ინდივიდუალური გეგმის მიხედვით. არ იცვლება "გადამრჩენელი" ანტიბიოტიკების და კორტიკოსტეროიდების რეკომენდაციები. "გადამრჩენელი" ანტიბიოტკები და კორტიკოსტეროიდები პაციენტებმა არ უნდა გამოიყენონ COVID-19-ის სამკურნალოდ. არ უნდა დაიწყონ ანტიბიოტიკებით პროფილაქტიკა რისკის შესამცირებლად.[232][233] კანადური გაიდლაინებით, ფქოდის მქონე პაციენტებისთვის, რომლებსაც COVID-19 აღენიშნებათ, რეკომენდებულია სტანდარტული საინჰალაციო თერაპიის გაგრძელება. ფქოდის გამწვავებას უნდა უმკურნალონ პრედნიზოლონით, განურჩევლად იმისა, არის თუ არა SARS-2-CoV გამწვავების მიზეზი.[201] თუ პაციენტი უკვე იღებს პროფილაქტიკურ ანტიბიოტიკს, გრძელდება თერაპია (გარდა შეწყვეტის მიზეზებისა, როგორიცაა გვერდითი მოვლენები).[232]

გამწვავებების რისკის და COVID-19-ის ფონზე უარყოფითი გამოსავლის თავიდან ასაცილებლად, მწეველ პაციენტებს ეძლევათ მკაცრი რეკომენდაცია მოწევის შეწყვეტის შესახებ.[232][233]

თუ პაციენტი იღებს ჟანგბადით თერაპიას, უნდა გაგრძელდეს რეგულარული რეჟიმი. სასუნთქი გზების გაწმენდის პროცედურების შემთხვევაშიც გრძელდება თერაპია, თუმცა პაციენტმა უნდა დაიცვას ოჯახის წევრები, რადგან ნახველის ინდუცირებისას შესაძლებელია ინფექციური აეროზოლების წარმოქმნა.[232] თუ პაციენტი სახლში იღებს არაინვაზიურ ვენტილაციას, საჭიროა უსაფრთხოების ზომების მიღება, რადგან ეს პოტენციურად აეროზოლის წარმომქმნელი პროცედურაა.[232] დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინების თანახმად, ნებულაიზერი არ ითვლება აეროზოლის წარმომქმნელ პროცედურად, ამიტომ ნებულაიზერის გამოყენება კვლავ დაშვებულია, რადგან აეროზოლი ნებულაიზერის სითხიდან გამოდის და არ ატარებს პაციენტის ვირუსულ ნაწილაკებს.[232] თუმცა, GOLD მიიჩნევს, რომ ინჰალაცია დაკავშირებულია წვეთების გამოყოფის და დაავადების ტრანსმისიის მომატებულ რისკთან.[231] აშშ-ს დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრები გვირჩევენ, რომ ნებულაიზერმა შესაძლოა გამოიწვიოს ინფექციური აეროზოლების წარმოქმნა, თუმცა უცნობია, რა იწვევს რისკის მატებას- ნებულაიზერით ნაწილაკების წარმოქმნა თუ ახლო კონტაქტი ჯანდაცვის პროფესიონალსა და პაციენტს შორის.[204]

GOLD-ის რეკომენდაციით, COVID-19-ის მაღალი პრევალენტობის პერიოდში, სპირომეტრია უნდა ჩატარდეს ფქოდ-ის სწრაფი დიაგნოზის საჭიროების შემთხვევაში და/ან ფილტვის ფუნქციის შესაფასებლად, ინვაზიური პროცედურების ან ქირურგიული ჩარევის შესრულებამდე.[231]

ბრიტანეთის თორაკალურმა საზოგადოებამ გამოსცა ფილტვის რეაბილიტაციის ონლაინ რესურსები პაციენტებისთვის, რომლებიც ფიზიკურად ვერ გადიან კონსულტაციას ექიმთან. რესურსები ხელმისაწვდომია COVID-19-ის გადატანის შემდეგ პერიოდისთვისაც.[234]

სინგაპურში ჩატარებული ერთ-ერთი კვლევის თანახმად, აღინიშნა მნიშვნელოვანი და მდგრადი კლება ფქოდ-ის გამწვავებების მიზეზით ჰოსპიტალიზაციის შემთხვევებისა. ასევე დაფიქსირდა კლება რესპირატორულ ვირუსულ ინფექციასთან დაკავშირებული გამწვავებების მიზეზით ჰოსპიტალიზაციის შემთხვევებისა პანდემიის დროს, რაც დაემთხვა საზოგადოებრივი ჯანდაცვის უსაფრთხოების ზომების დანერგვას, როგორებიცაა სოციალური დისტანცირება და სახის ნიღბის ტარება უნივერსალურად.[235]

ქრონიკული ტკივილი

ჩრდილოეთ ამერიკისა და ევროპის ექსპერტთა პანელმა გამოსცა რკეომენდაციები ქრონიკული ტკივილის მართვის თაობაზე პანდემიის პირობებში.[236] პანელი რეკომენდაციას უწევს ტელემედიცინის გამოყენებას შემთხვევების უმეტესობაში. ოპიოიდების დანიშვნა და გაგრძელება შესაძლებელია, თუმცა პაციენტებმა უნდა იცოდნენ ოპიოიდების გავლენის შესახებ იმუნურ სისტემაზე, ხანგრძლივი მოხმარების შემთხვევაში. პაციენტები, რომლებიც რეგულარულად იყენებენ ანთების საწინააღმდეგო არასტეროიდულ პრეპარატებს, უნდა აგრძელებდნენ გვერდითი ეფექტების მონიტორინგს. ცხელება ან მიალგია უნდა შეატყობინონ ექიმს. კორტიკოსტეროიდების გამოყენების ფონზე იზრდება თირკმელზედა ჯირკვლის უკმარისობის პოტენციალი და იცვლება იმუნური პასუხი; კლინიცისტებმა უნდა განიხილონ კორტიკოსტეროიდების ინექციების რისკი/სარგებელი და გამოიყენონ ნაკლები დოზა.[236] ახალი ინტრათეკური ტუმბოს ჩადგმას თავი უნდა აარიდოთ, გარდა შერჩეული ონკოლოგიური პაციენტებისა, რომლებსაც სარგებელი უფრო მეტი ექნებათ, ვიდრე რისკი. ასევე არ არის რეკომენდებული ნეიროსტიმულატორების კვლევა ან იმპლანტების ჩადგმა.

ალერგიის და კლინიკური იმუნოლოგიის ამერიკული აკადემია გვირჩევს ქრონიკული რინოსინუსიტის მქონე პაციენტებში გავაგრძელოთ ინტრანაზალური კორტიკოსტეროიდები ინდივიდუალური დოზებით, არ შეცვალოთ ან შეწყვიტოთ მკურნალობა ექიმთან კონსულტაციის გარეშე.[237] არ არსებობს მტკიცებულება, რომ ინტრანაზალური კორტიკოსტეროიდები (დამტკიცებული დოზით და ჩვენებით) ზრდის COVID-19 ინფექციის რისკს ან უფრო მძიმე დაავადების რისკს. ინტრანაზალური კორტიკოსტეროიდების მოხსნამ შეიძლება გამოიწვიოს ქრონიკული სინუსიტის დამძიმება. სისტემური კორტიკოსტეროიდები ფრთხილად უნდა გამოიყენოთ პანდემიის დროს და მძიმე სიმპტომების მქონე პაციენტებში, ვისაც მკურნალობის ალტერნატივა არ აქვს. მძიმე ქრონიკული რინოსინუსიტის და პოლიპების შემთხვევაში, განიხილეთ სისტემური კორტიკოსტეროიდები თუ ქირურგიული ჩარევა შეუძლებელია; პაციენტი თვითიზოლაციაში უნდა იყოს მკურნალობის მიმდინარეობისას და დასრულებიდან ერთი კვირის განმავლობაში.[237]

ექიმებმა უნდა შეაფასონ ბიოლოგიური აგენტების დაწყების რისკები და სარგებელი დაბალი რისკის პაციენტებში; თერაპია შეიძლება გადაიდოს მაღალი რისკის პაციენტებში პანდემიის გამო. თუ პაციენტს არ აქვს COVID-19 და უკვე იღებს ბიოლოგიურ თერაპიას, მკურნალობა შეიძლება გაგრძელდეს რისკი/სარგებლის შეფასების შემდეგ; მტკიცებულება არასაკმარისია შეწყვეტის რეკომენდაციის გასაცემად. ექიმებმა უნდა შეწყვიტონ ან გადადონ ბიოლოგიური აგენტებით თერაპია COVID-19 დადებით პაციენტებში.[237]

ღვიძლის ქრონიკული დაავადების მქონე პაციენტებში COVID-19-ის ინფექციას უფრო მაღალი სიკვდილობის მაჩვენებელი აქვს, ხოლო სიკვდილობა კი, თავის მხრივ, უკავშირდება ღვიძლის დაავადების სიმძიმეს.[44][45] ევროპული გაიდლაინებით, ციროზის და COVID-19-ის მქონე პაციენტებისთვის მოწოდებულია სტაციონარული მკურნალობა. ასეთი პაციენტები იმყოფებიან ღვიძლის დეკომპენსაციის განვითარების ან გაუარესების, მძიმე COVID-19-ის და სიკვდილის მომატებული რისკის ქვეშ.[45] ციროზის და პორტული ჰიპერტენზიის მქონე პაციენტებმა თავი უნდა აარიდონ ანთების საწინააღმდეგო არასტეროიდული პრეპარატების მიღებას. ციროზის მქონე პაციენტებში აუცილებელია პარაცეტამოლის ზედოზირების პრევენცია.[238] დეკომპენსირებული ციროზის მქონე პაციენტებში საჭიროა გართულებების პრევენციის გაიდლაინის მკაცრი დაცვა. რეკომენდებულია ვირუსული გრიპის და სტრეპტოკოკული პნევმონიის წინააღმდეგ ვაქცინაცია. გართულებების მკურნალობა უნდა გაგრძელდეს (მაგ. სპონტანური ბაქტერიული პერიტონიტი, ღვიძლისმიერი ენცეფალოპათია, ასციტი).[45] ორგანოების დონაცია და ტრანსპლანტაცია სავარაუდოდ შეფერხდება მრავალ ქვეყანაში. ღვიძლის ტრანსპლანტაციის სერვისები უნდა აღდგეს პანდემიის პიკის შემდეგ, როგორც კი შესაძლებელი იქნება. როცა რესურსი შეზღუდულია, ტრანსპლანტაციისთვის განიხილება ცუდი მოკლევადიანი პროგნოზის მქონე პაციენტები, მათ შორის ღვიძლის მწვავე უკმარისობის, მწვავე-ქრონიკული უკმარისობის ან ღვიძლის ბოლო სტადიის მაღალი ქულის მქონე პაციენტები, მილანის კრიტერიუმებით მაღალი მაჩვენებლის მქონე ღვიძლის კარცინომის შემთხვევები.[45]

გარდამავალი ელასტროგრაფიით შეიძლება შემცირდეს ენდოსკოპიურად ვარიკოზული ვენების სკრინინგის საჭიროება ციროზის მქონე ზოგიერთ პაციენტში. არაინვაზიური შეფასებები, როგორიცაა ბავენოს IV კრიტერიუმები, თრომბოციტების და ღვიძლის სიმაგრის თანაფარდობა, ღვიძლის და ელენთის სიმაგრის გაზომვა, ხასიათდება კარგი პროგნოზული ღირებულებით კლინიკურად მნიშვნელოვანი ვარიკოზული ვენების აღმოსაჩენად და სისხლდენის რისკის მქონე პაციენტების გამოსავლენად. ვარიკოზული ვენების სკრინინგის დროს გასათვალისწინებელია SARS-CoV-2-ის გავრცელების რისკი ენდოსკოპიით და სისხლდენის რისკი. ტესტირება SARS-CoV-2-ზე რეკომენდებულია ენდოსკოპიის ჩატარებამდე. ენდოსკოპიის პროცედურა არ უნდა შეფერხდეს, თუ პაციენტი უარყოფითია SARS-CoV-2-ზე, ხოლო COVID-19-ის ინფექციის დატვირთვა ადგილობრივად დაბალია.[45] ენდოსკოპურად საყლაპავის ვარიკოზის მკურნალობა საჭიროა ვარიკოზული სისხლდენის ეპიზოდის შემდეგ.[53] ციროზის მქონე პაციენტებში შესაძლებელია დაქვეითებული იყოს SARS-CoV-2 ვაქცინაზე რეაქცია; თუმცა, ექსპერტები რეკომენდაციას უწევენ პრიორიტეტულ ვაქცინაციას, რადგან სიკვდილობის რისკი მაღალია დეკომპენსირებული ციროზის მქონე პაციენტებში.[239]

მძიმე მწვავე რესპირატორული დაავადების გამომწვევი მე-2 კორონავირუსის (SARS-CoV-2) ფეკალური მიკრობიომის ტრანსპლანტაციით გადაცემის პოტენციური რისკის გამო, აშშ-ს სურსათისა და წამლის სააგენტომ გამოსცა ახალი რეკომენდაციები 2019 წლის 1 დეკემბრის შემდეგ აღებული განავლის შესახებ:[240]

  • დონორების სკრინინგი, რათა გამოვლინდეს ინფიცირებული ან ახლო წარსულში ინფიცირებული პირები.

  • დონორების ან განავლის ტესტირება SARS-CoV-2-ზე, თუ შესაძლებელია.

  • პაციენტებმა უნდა განაცხადონ ინფორმირებული თანხმობა იმის შესახებ, რომ იციან SARS-CoV-2-ის გადადების პოტენციური რისკი ფეკალური მიკრობიომის ტრანსპლანტაციის შედეგად.

თუ განავალის დონაცია მოხდა 2019 წლის 1 დეკემბრამდე, აღნიშნული კრიტერიუმების გათვალისწინება საჭირო არ არის.

პედიატრიული გასტროენტეროლოგიის, ჰეპატოლოგიისა და ნუტრიციის ევროპული საზოგადოების (ESPGHAN) რეკომენდაციით, პანდემიის პირობებში მიზანშეწონილია შესაძლებლობის შემთხვევაში არ ჩავატაროთ ბიოფსია ბავშვებში ცელიაკიის დიაგნოსტირებისთვის, რათა არ შეყოვნდეს დიაგნოზი და მკურნალობა ენდოსკოპიაზე შემცირებული წვდომის გამო. ბიოფსიის დამზოგველი მიდგომა შეგვიძლია გამოვიყენოთ ბავშვებში, რომელთაც აქვთ დადებითი პასუხი ენდომიზიულ ანტისხეულებზე და იმუნოგლობულინი A-ის (IgA) ტიტრი ნორმის ზედა ზღვარზე 5-10-ჯერ მეტი.[241]

საზოგადოებაში შეძენილი COVID-19 პნევმონია კლინიკური ნიშნებით რთული გასარჩევია საზოგადოებაში შეძენილი ბაქტერიული პნევმონიისგან. დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინებით, COVID-19 პნევმონია მეტად სავარაუდოა, თუ პაციენტს COVID-19-ის ტიპური სიმპტომები დაახლოებით 1 კვირაა აქვს, აწუხებს მიალგია ან ანოსმია, დისპნოე, მაგრამ არ აქვს პლევრის ტკივილი და ჰქონდა კონტაქტი დადასტურებულ ან შესაძლო COVID-19 შემთხვევასთან. ბაქტერიული პნევმონიის მქონე პაციენტები უფრო შეუძლოდ ხდებიან სიმპტომების გამოვლენიდან რამდენიმე დღის შემდეგ, აქვთ პლევრის ტკივილი ან ჩირქიანი ნახველი. ანამნეზში არ აღინიშნება კონტაქტი COVID-19-ის დადასტურებულ/შესაძლო შემთხვევასთან. CRB65 ინსტრუმენტი არ არის დამტკიცებული COVID-19-ის მქონე პაციენტებში.[242]

არ არსებობს ვალიდური (დამტკიცებული) ტესტები დისპნოეს შესაფასებლად ტელეფონით ან ვიდეო კონსულტაციით.[243] დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინების რეკომენდაციით, უნდა შეაფასოთ ჰოსპიტალიზაციის საჭიროება პაციენტის სიმპტომებისა და ნიშნების გათვალისწინებით. უფრო მძიმე ავადმყოფობის ინდიკატორებია: სუნთქვის მძიმე უკმარისობა მოსვენებისას ან სუნთქვის გაძნელება; ჰემოფთიზი; ციანოზი; ცივი, წებოვანი, ფერმკრთალი ან ლაქოვანი კანი; სინკოპე; ახლადგამოვლენილი კონფუზია ან ძილიანობა; შარდის გამოყოფის დაქვეითება/შეწყვეტა.[242]

სავარაუდო COVID-19 პნევმონიის დროს, მსუბუქი სიმპტომების შემთხვევაში, არ უნდა შესთავაზოთ პაციენტებს ანტიბიოტიკები. თუ პაციენტი ექვემდებარება პერორალურ მკურნალობას საზოგადოებრივ პირობებში და სიმპტომების ბაქტერიული/ვირუსული წარმოშობა დაუსგენელია, ან არსებობს გართულებების მაღალი რისკი, რეკომენდებულია ანტიბიოტიკით მონოთერაპია.[242]

ჰოსპიტალიზებულ პაციენტებს, რომელთაც საშუალო-მძიმე საზოგადოებაში შეძენილი პნევმონია აქვთ, შეიძლება დასჭირდეთ ანტიბიოტიკოთერაპია. ანტიბიოტიკის გამოყენებაზე გადაწყვეტილების მისაღებად რეკომენდებულია გამოკვლევები, როგორიცაა კულტივირება და მგრძნობელობა, COVID-19 -ის ვირუსზე პოლიმერაზული ჯაჭვური რეაქცია, გულმკერდის რადიოლოგიური კვლევა, სისხლის საერთო ანალიზი, ლეგიონელას და პნევმოკოკის ანტიგენის კვლევა.[244] დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინების თანახმად, თუ დარწმუნებული ხართ, რომ კლინიკური ნიშნები COVID-19-ისთვის დამახასიათებელია, სჯობს არ დაიწყოთ ანტიბიოტიკოთერაპია. თუმცა, ემპირიული ანტიბიოტიკოთერაპია მოწოდებულია ბაქტერიულ ინფექციაზე ეჭვის შემთხვევაში, როცა ვლინდება შესაბამისი სიმპტომები და ლოკალიზებული ნიშნები გულმკერდის კვლევაზე. [244] ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის გაიდლაინებით, ანტიბიოტიკები არ უნდა დაინიშნოს მსუბუქი COVID-19-ის შემთხვევაში; ანტიბიოტიკი ინიშნება საშუალო სიმძიმის შემთხვევაში, როდესაც არსებობს ეჭვი კლინიკურ ბაქტერიულ ინფექციაზე.[23] ანტიბიოტიკებით მკურნალობა უნდა დაიწყოს დიაგნოსტირებიდან 4 საათის განმავლობაში. თუ პაციენტს შესაძლო სეფსისი აქვს, 1 საათის განმავლობაში.[244] ანტიბიოტიკის შერჩევა დამოკიდებულია მგრძნობელობის ადგილობრივ მონაცემებსა და ხელმისაწვდომობაზე. თუ ანტიბიოტიკოთერაპია საზოგადოებრივ პირობებში იწყება, აუცილებელია გადახედვა და ცვლილება საჭიროებისამებრ. ანტიბიოტიკის გამოყენებაზე სპეციალისტის რჩევის მიღება რეკომენდებულია პაციენტებისთვის, რომლებიც იმუნოსუპრესირებულები არიან, არიან ორსულად ან კრიტიკული მოვლის განყოფილებაში ან აქვთ ანამნეზში რეზისტენტული პათოგენით ინფექცია, ფილტვის დაავადების განმეორებითი ინფექციური გართულებები. ანტიბიოტიკების გამოყენება უნდა გადაიხედოს 24-48 საათში, ან როცა ტესტის შედეგები გახდება ცნობილი. ანტიბიოტიკოთერაპიის შეწყვეტა უსაფრთხოა, როდესაც ნიშნები, სიმპტომები ან ტესტი მიუთითებს COVID-19 პნევმონიაზე და ბაქტერიული ინფექციის მტკიცებულება არ არსებობს. თუ ანტიბიოტიკოთერაპია გრძელდება, აუცილებელია ამ გადაწყვეტილების მონიტორინგი და გადახედვა.[244] პაციენტების მართვის სტრატეგია უნდა გადაფასდეს იმ შემთხვევაში, თუ არ გაუმჯობესდა მათი კლინიკური მდგომარეობა ან სიმპტომები დამძიმდა; შეიძლება საჭირო გახდეს სპეციალისტის რჩევის მიღება.[244] როცა შესაძლებელია, კლინიცისტმა უნდა განიხილოს მკურნალობის სარგებელი, რისკი და შესაძლო შედეგი პაციენტთან, ან მის ნათესავებთან/მომვლელებთან. პაციენტის არჩევანი მკურნალობისა და მისი ესკალაციის შესახებ უნდა გაითვალისწინოთ. კლინიცისტმა უნდა გაარკვიოს, ხომ არ აქვს პაციენტს რაიმე გეგმა, ხომ არ აცხადებს უარს მკურნალობაზე ან აქვს თხოვნა რეანიმაციის შეწყვეტის შესახებ.

გულის თანდაყოლილი დაავადება

გულის თანდაყოლილი დაავადების მქონე პირები შესაძლოა იყვნენ COVID-19-ის შედარებით მძიმე ფორმის განვითარების მომატებული რისკის ქვეშ, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც დაავადების დროს გამოხატულია მძიმე ანატომიური თუ ფიზიოლოგიური პრობლემები.[245][246] მოწოდებულია დამატებითი რეკომენდაციები მიმდინარე პანდემიის კონტექსტში CHD-ის მქონე ზრდასრულთა COVID-19-ის პრევენციისა და მართვის სტრატეგიების შესახებ რისკის სტრატიფიკაციის საფუძველზე.[247][246] მაგალითად, დაბალი რისკის კატეგორიაში შემავალ პაციენტებს (მაგ., პარკუჭის ნორმალური ფუნქციონირება, ფიზიკური დატვირთვის ნორმალური უნარი, უმნიშვნელო არითმია, ფილტვის ჰიპერტენზიის არარსებობა) შეგვიძლია ვურჩიოთ მიიღონ პრევენციის ზოგადი ზომები COVID-19-ის მიმართ. COVID-19-ის მსუბუქი ფორმის მქონე დაბალი რისკის პაციენტების მკურნალობა შესაძლებელია სახლის პირობებში, დისტანციური მონიტორინგის ფონზე, თუმცა, ასეთ პაციენტებში ჰოსპიტალიზაციის ზღვარი მდგომარეობის გაუარესების/დისპნოეს გაძლიერების შემთხვევაში უფრო დაბალი უნდა იყოს. CHD-ის მქონე მაღალი რისკის კატეგორიაში შემავალ პაციენტებს (მაგ. ციანოზური დაავადებები, ცალპარკუჭოვანი პალიატიური დაავადებები, მძიმე სტენოზი ან რეგურგიტაცია, პარკუჭის მძიმე ფორმის დისფუნქცია ან ფილტვის არტერიის ჰიპერტენზია) უნდა ვურჩიოთ დაიცვან პრევენციის უფრო მკაცრი ზომები, მაგ. ფიზიკური დისტანცირება. COVID-19-ით ინფიცირებულ მაღალი რისკის პაციენტებს, როგორც წესი, ესაჭიროებათ ჰოსპიტალიზაცია და CHD-ის სპეციალისტის ჩართულობა.

COVID-19-ით დაინფიცირების შემთხვევაში, რეკომენდებულია კარდიოლოგიური მედიკამენტების მიღების გაგრძელება, ანგიოტენზინგარდამქმნელი ენზიმის ინჰიბიტორების, ანგიტოენზინ-II-ის რეცეპტორის ანტაგონისტების, ბეტა-ბლოკერების, შარდმდენების და ანტიარითმიული მედიკამენტების ჩათვლით, თუ არ არსებობს აშკარა უკუჩვენება.[245] ექიმებმა უნდა იცოდნენ, რომ COVID-19-ის ზოგიერთი მედიკამენტი (მაგ. ქლოროქინი ან ჰიდროქსიქლოროქინი, აზითრომიცინი, ლოპინავირი/რიტონავირი) იწვევს QT ინტერვალის გახანგრძლივებას.

გულის კორონარული დაავადების მქონე ზრდასრულები უფრო მაღალ რისკს ექვემდებარებიან და მკაცრად უნდა დაიცვან ფიზიკური დისტანცირების წესები.[246]

კონტრაცეფცია - არსებული მომხმარებლები

მეან-გინეკოლოგიის ამერიკული კოლეჯი რეკომენდაციას უწევს კონტრაცეფციის ხანგრძლივი მარაგის გამოწერას, რათა მომხმარებლებს არ დასჭირდეთ აფთიაქში ხშირი ვიზიტები.[248] დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინებით, კომბინირებული ჰორმონული კონტრაცეფციის 6-12-თვიანი კურსი შეიძლება დაინიშნოს სხეულის მასის ინდექსის და წნევის კონტროლის გარეშე.

პროგესტოგენის აბის 12-თვიანი კურსი შეიძლება დაინიშნოს პირისპირ კონსულტაციის გარეშე.[249]

დეპონირებული მედროქსიპროგესტერონის მომხარებლებს შეიძლება შესთავაზოთ გადასვლა დეზორგესტრელზე (თუ ხელმისაწვდომია მხოლოდ პროგესტოგენის შემცველი აბის სახით).

ხანგრძლივი მოქმედების კონტრაცეფციის რუტინული ამოღება უნდა გადაიდოს და მომხმარებლებს უნდა ეცნობოთ ლიცენზირებული მოქმედების ვადის შემდეგ კონტრაცეფციის ეფექტურობის შესახებ.[249][248]

კონტრაცეფცია - ახალი მომხმარებლები

მრავალ ახალ პაციენტს შეიძლება ჩაუტარდეს სკრინინგი და დაენიშნოს კონტრაცეფცია დისტანციურად.[248]

დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინებით, თუ პაციენტს სურს კონტრაცეფციის დაწყება, შესაძლებელია დისტანციური შეფასება და დეზორგესტრელის (მხოლოდ პროგესტოგენის შემცველი აბი) 6-12-თვიანი კურსის დანიშვნა. თუ დეზორგესტრელი არ არის შესაფერისი მეთოდი, საწიროა წნევის და სხეულის მასის ინდექსის პაციენტის მიერ შემოწმება, რათა დისტანციურად დადასტურდეს კომბინირებული კონტრაცეფციის მიზანშეწონილობა.[249]

თუ COVID-19-ის პანდემიის გამო დაყოვნებულია ხანგრძლივი მოქმედების შექცევადი კონტრაცეფციის მიწოდება, შესაძლებელია პერორალური კონტრაცეფციის მოხმარება დაყოვნების პერიოდში.[248]

ხანგრძლივი მოქმედების შექცევადი კონტრაცეფციის მიწოდება ქალებისთვის, რომლებიც ვერ იტანენ პერორალურ კონტრაცეფციას ან იღებენ ტერატოგენურ მედიკამენტებს, უნდა მოხდეს ინფექციის კონტროლის პროტოკოლების დაცვით.[249]

კონტრაცეფცია - გადაუდებელი

მეან-გინეკოლოგების ამერიკული კოლეჯი რეკომენდაციას უწევს ქალების კონსულტაციას გადაუდებელი კონტრაცეფციის მოხმარების შესახებ, მათ შორის ურეცეპტო და რეცეპტიანი ვარიანტების ჩათვლით. კლინიცისტებმა შეიძლება განიხილონ გადაუდებელი კონტრაცეფციის წინასწარ გამოწერა, განსაკუთრებით ულიპრისტალის.[248]

სქესობრივი და რეპროდუქციული ჯანმრთელობის საზოგადოება დიდ ბრიტანეთში რეკომენდაციას უწევს სპილენძის საშვილოსნოსშიდა მოწყობილობის (Cu-IUD) შეთავაზებას, როგორც პირველი რიგის კონტრაცეფციის მეთოდს, შესაფერის პაციენტებში. თუ Cu-IUD-ის ჩადგმა დაყოვნებულია, დამატებითი პერორალური გადაუდებელი კონტრაცეფცია შეიძლება გამოიყენონ. თუ Cu-IUD შეუფერებელია ან პაციენტი უარს ამბობს, კლინიცისტმა უნდა შეაფასოს დისტანციურად, რომელი პერორალური გადაუდებელი კონტრაცეპტივი იქნება შესაფერისი ამ პაციენტისთვის. ასევე, კლინიცისტებმა უნდა გამოწერონ დეზოგესტრელის (მხოლოდ პროგესტოგენის შემცველი აბები) სამთვიანი მარაგი და მისცენ კონკრეტული რეკომენდაციები პაციენტებს მიღების წესებსა და ორსულობის ტესტის გამოყენებაზე.[249]

კონტრაცეფცია - ორსულობის შეწყვეტა

ამერიკული და ბრიტანული გაიდლაინებით ხაგზასმულია, რომ აბორტის სერვისებზე ხელმისაწვდომობა არ უნდა შეფერხდეს COVID-19-ის ეპიდაფეთქების გამო. მეან-გინეკოლოგთა ამერიკული კოლეჯი მხარს უჭერს გესტაციური ასაკის დისტანციურ შეფასებას ქალებში, რომელთაც რეგულარული ციკლი აქვთ, იციან, როდის ჰქონდათ ბოლო ციკლი და ექტოპიური ორსულობის რისკფაქტორები არ აქვთ.[248] შეფასება, თანხმობა და შემდგომი მეთვალყურეობა შესაძლებელია დისტანციურად, სამედიცინო აბორტი შეიძლება სახლის პირობებშიც ჩატარდეს.[248][250] მეან-გინეკოლოგთა ამერიკული კოლეჯი გვაფრთხილებს, რომ სამედიცინო აბორტის დროს არსებობს რეზუს-იზოიმუნიზაციის მცირე რისკი; რეზუსზე ტესტირება და ანტი-D იმუნოგლობულინის მიცემა არ უნდა იყოს სერვისის მიწოდების ბარიერი.[248]

პაციენტებს უნდა ურჩიოთ რეგულარული მედიკამენტების მიღების გაგრძელება. დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინებით რეკომენდებულია ინტრავენური მკურნალობის კანქვეშა მკურნალობით ჩანაცვლების განხილვა, თუ ეს შესაძლებელია არ არის, მკურნალობის ალტერნატიული კანქვეშა მეთოდის განხილვა.[251] მედიკამენტების მიღება უნდა შეწყდეს ან დოზა შემცირდეს მხოლოდ სპეციალისტთან კონსულტაციის შემდეგ. დაავადების გამწვავების თავიდან არიდება პრიორიტეტია, რათა კორტიკოსტეროიდების გამოყენებისა და ჰოსპიტალიზაციის საჭიროება არ დადგეს.[252] პაციენტებმა შეიძლება გააგრძელონ ამინოსალიცილატების მიღება; აღნიშნული მედიკამენტები არ ახდენენ გავლენას იმუნურ პასუხზე.[43] იმუნოსუპრესიული თერაპიის შემთხვევაში შესაძლებელია განვითარდეს COVID-19-ის ატიპური სიმპტომები (მაგ. პერორალური კორტიკოსტეროიდების ფონზე შეიძლება არ განვითარდეს ცხელება). თუ პაციენტი იღებს პერორალურ ან რექტულ კორტიკოსტეროიდს, არ უნდა შეწყვიტოს მკურნალობა COVID-19-ის განვითარების შემთხვევაში.[43][251] პაციენტები, რომლებიც იღებენ სულ მცირე 20 მგ/დღეში პრედნიზოლონს, უნდა იცავდნენ იზოლაციის რეკომენდაციებს. თუ შესაძლებელია, სტეროიდებით მკურნალობის დაწყება უნდა გადაიდოს.[252] ურგენტული კონსულტაცია სპეციალისტთან (COVID-19-ის მქონე პაციენტის შემთხვევაშიც) აუცილებელია მედიკამენტების ცვლილებამდე, რომლებსაც გავლენა აქვთ იმუნურ პასუხზე.[43] პაციენტები, რომლებიც იტარებენ გრძელვადიან მკურნალობას კორტიკოსტეროიდებით, შეიძლება იყვნენ თირკმელზედა ჯირკვლის კრიზის განვითარების რისკის ქვეშ და COVID-19-ის დიაგნოზის შემთხვევაში შესაძლოა საჭიროებდნენ უფრო მაღალ დოზებს.[251] COVID-19-ზე ტესტირება რეკომენდებულია ნაწლავის ანთებითი დაავადების მკურნალობის დაწყებამდე, რადგან COVID-19 ზოგჯერ ვლინდება გასტროინტესტინური სიმპტომებით და მაღალი დოზით კორტიკოსტეროიდების მიცემა შეიძლება საშიში აღმოჩნდეს ამ პაციენტებისთვის.[253] COVID-19-ზე ტესტირება რეკომენდებულია ბიოლოგიური აგენტების რეჟიმის დაწყებამდეც, როცა შესაძლებელია, დაწყება უნდა გადაიდოს.[254]

სისხლის ანალიზები თერაპიაზე რეაგირების საპასუხოს მოწოდებულია მინიმალური უსაფრთხო სიხშირით.[251][252]

საერთაშორისო გაიდლაინებით რეკომენდებულია მეთოტრექსატის, თიოპურინების ან ტოფაციტინიბის შეწყვეტა თუ პაციენტს COVID-19 განუვითარდა. დეტალური რეკომენდაციები გაიცემა ანთებითი დაავადების აქტივობის მიხედვით და COVID-19-ის ინფექციის სიმძიმის მიხედვით.[255]

თუ პაციენტმა შეწყვიტა ნაწლავის ანთებითი დაავადების მედიკამენტების მიღება COVID-19-ის სიმპტომეიბს გამო, მედიკამენტი შეიძლება ხელახლა დაინიშნოს, სიმპტომების დაწყებიდან სულ მცირე 10 დღის შემდეგ და გამოჯანმრთელებიდან სულ მცირე 3 დღის შემდეგ. გამოჯანმრთელება განისაზღვრება, როგორც ცხელების ალაგება, სიცხის დამწევი საშუალებების გარეშე და რესპირატორული სიმპტომების გაუმჯობესება. COVID-19-ის მძიმე ან კრიტიკულ შემთხვევებში მედიკამენტების ხელახალი დანიშვნა გამოჯანმრთელებიდან 7-14 დღეში შესაძლებელია, ნაწლავის ანთებითი დაავადების სიმძიმის მიხედვით. თუ პაციენტს აქვს ლაბორატორიულად დადასტურებული SARS-CoV-2, მაგრამ სიმპტომები არ ვლინდება, ნაწლავის ანთებითი დაავადების სამკურნალო მედიკამენტები შეიძლება ხელახლა დაინიშნოს პირველი ტესტიდან 10 დღეში, თუ ამ პერიოდში სიმპტომები არ გამოვლინდება.[256] ვირუსის გამოყოფა შეიძლება გაგრძელდეს გამოჯანმრთელების შემდეგაც იმუნოკომპრომისულ პირებში, ამიტომ ექსპერტები რეკომენდაციას უწევენ მედიკამენტების ხელახლა დანიშვნას სიმპტომების მიხედვით და არა ტესტირების მიხედვით.[256]

გეგმიური ენდოსკოპიური პროცედურები უნდა გადაიდოს, მაგრამ ურგენტული ან გადაუდებელი ენდოსკოპია უნდა გაგრძელდეს. ეს მოიცავს ნაწლავის ანთებითი დაავადების შემთხვევებს, როდესაც ენდოსკოპია აუცილებელია მართვისთვის: მაგ. დიაგნოზის დადგენა პაციენტში, რომელსაც აქვს საშუალო-მძიმე ანთება, ქვემწვავე ობსტრუქცია ან რადიოლოგიური კვლევით ნავარაუდებია ფიბროზული ან ნეოპლაზიური სტრიქტურა; ასევე პაციენტებში, რომლებსაც აქვთ პირველადი მასკლეროზებელი ქოლანგიტი, პროგრესირებადი ქოლანგიტი და სიყვითლე.[257][258] საერთაშორისო გაიდლაინებით რეკომენდებულია ნაწლავის ანთებითი დაავადებების ქირურგიული მკურნალობა ზოგიერთ პაციენტში, რადგან დაყოვნებამ შეიძლება ავადობა/სიკვდილობა გამოიწვიოს; გადაწყვეტილებები ქირურგიული ჩარევის შესახებ ინდივიდუალურ შემთხვევებში მიიღება, მულტიდისციპლინური გუნდის მიერ.[259]

კუშინგის სინდრომი

კუშინგის სინდრომის მართვა კომპლექსურია და რეკომენდაციები COVID-19-ის პანდემიის შესახებ გამოცემულია საერთაშორისო ექსპერტების ჯგუფის მიერ.[260] კუშინგის აქტიური სინდრომის მქონე პაციენტები იმუნოსუპრესირებულებად ითვლებიან, ამიტომ უნდა დაიცვან საზოგადოებრივი ჯანდაცვის რეკომენდაციები ინფექციის რისკის შესამცირებლად. [260]აქტიური კუშინგის სინდრომის მქონე პაციენტები, რომელთაც COVID-19 აღენიშნებათ, შეიძლება არ უჩიოდნენ ცხელებას. დისპნოეს სიმპტომები შეიძლება უფრო მძიმე იყოს.[261] კუშინგის სინდრომი ჰიპერკოაგულაციური მდგომარეობაა. ანტიკოაგულაცია დაბალმოლეკულური ჰეპარინით რეკომენდებულია COVID-19 და კუშინგის სინდრომის თანაარსებობის დროს, ჰოსპიტალიზებულ პაციენტებში.[261] აქტიური კუშინგის სინდრომის მქონე პაციენტებს აქვთ გახანგრძლივებული ვირუსული ინფექციის და მეორეული ბაქტერიული და სოკოვანი ინფექციის მაღალი რისკი. გახანგრძლივებული ანტივირუსული მკურნალობა და ემპირიული ანტიბიოტიკური პროფილაქტიკა უნდა განიხილებოდეს ჰოსპიტალიზებულ პაციენტებში.[261]

კუშინგის სინდრომის დიაგნოსტიკა რთულია ნებისმიერ დროს; პანდემიის დროს რეკომენდებულია კლინიკური ნიშნების მქონე პაციენტების პრიორიტეტიზაცია; გამოკვლევები უნდა ჩაუტარდეთ პაციენტებს, რომლებშიც დიაგნოზის რისკი უფრო მაღალია. საშუალო და მძიმე კლინიკური დაავადების მქონე პაციენტები საჭიროებენ ურგენტულ კვლევებს და მართვას, რადგან მაღალია თანმხლები დაავადებების რისკი; შეიძლება საჭირო გახდეს ჰოსპიტალიზაცია და იმუნოსუპრესია, რის გამოც ინფექციის მიმართ მოწყვლადია პაციენტი. გამოკვლევები უნდა გადაიდოს თუ კლინიკური ნიშნები მსუბუქი ან საეჭვოა; თუმცა, ოპტიმიზირებული უნდა იყოს თანმხლები დაავადებების მკურნალობა, როგორიცაა დიაბეტი და ჰიპერტენზია.[260] გაიდლაინებით რეკომენდებულია ნერწყვის კორტიზოლის/კორტიზონის ტესტების დაყოვნება ვირუსით დაბინძურების რისკის გამო; ჯერჯერობით უცნობია, რამდენხანს ძლებს ვირუსი ნერწყვის ნიმუშში. კუშინგის სინდრომის გამოკვლევის სტანდარტული მეთოდი მნიშვნელოვნად იცვლება: გულმკერდის ღრუს, მუცლის და მენჯის კომპიუტერული ტომოგრაფია რეკომენდებულია როცა კუშინგის სინდრომი დასტურდება ან მაღალია კიბოს გამოვლენის ალბატობა (ადრენოკორტიკოტროპული ჰორმონის წყარო); კუშინგის დაავადების არსებობას მოასწავებს სხვადასხვა კლინიკური ფაქტორების ერთობლიობა, როგორიცაა ასაკი, სიმპტომების გამოვლენის დაწყება, შარდში თავისუფალი კორტიზოლი და ადრენოკორტიკოტროპული ჰორმონი; ჰიპოფიზის რადიოლოგიური კვლევა მაგნიტურ რეზონანსული სკანირებით ან კომპიუტერული ტომოგრაფიით ტარდება თუ ვლინდება მხედველობის ველის დარღვევა ან ძლიერი თავის ტკივილი; ყველა სხვა კვლევა უნდა გადაიდოს ვირუსის მაღალი პრევალენტობის პერიოდში, რადგან ამ კვლევების შემდეგ არ შეიცვლება სპეციფიკური მართვა.[260] მითითებები გირჩევთ, რომ კუშინგის სინდრომის დროს ქირურგიული ჩარევა გადადოთ ან შეცვალოს მაღალი SARS-CoV-2 ვირუსული პრევალენტობის პერიოდში. თანმხლებ დაავადებებს მკურნალობთ მედიკამენტური თერაპიით, როგორც სტანდარტულად. გაიდლაინებით რეკომენდებულია ანგიოტენზინგარდამქმნელი ენზიმის (ACE) ინჰიბიტორების და ანგიოტენზინ II რეცეპტორების ბლოკატორების დაწყებისგან თავის შეკავება მანამ, სანამ ამ მედიკამენტების და SARS-CoV-19-ის კავშირი ზუსტად დადგინდება; თუმცა, თუ პაციენტი უკვე იღებს ამ მედიკამენტებს, უნდა გაგრძელდეს მკურნალობა. პაციენტთა უმეტესობას ექნება დანიშნული სტეროიდოგენეზის ინჰიბიტორები. მძიმე კუშინგის სინდრომის მქონე პაციენტებმა უნდა მიიღონ პროფილაქტიკა Pneumocystis jirovecii- სთვის; COVID-19 სიმპტომები შეიძლება ისეთი ინფექციის მსგავსი იყოს, როგორიცაა Pneumocystis jirovecii პნევმონია და საჭიროა დიფერენცირება სათანადო მკურნალობის უზრუნველსაყოფად.[260]

კანის T უჯრედოვანი ლიმფომა

კიბოს კვლევისა და მკურნალობის ევროპულმა ორგანიზაციამ გამოაქვეყნა სახელმძღვანელო მითითებები კანის პირველადი ლიმფომით დაავადებულთა მართვის შესახებ.[262] ნელი ან დაბალი რისკის ლიმფომების მქონე პაციენტებთან, რომლებიც ტოპიკურ ან სისტემურ თერაპიას იღებენ, შესაძლებელია დისტანციური კონსულტაცია საავადმყოფოში მოსვლის გარეშე. ზოგიერთ ცენტრში შეიძლება გადაიდოს ფოტოთერაპია.[262]

აგრესიული ან გვიანდელი სტადიის ლიმფომის მქონე პაციენტებს უნდა უმკურნალოთ, რადგან კონტროლირებული დაავადების ფონზე ინფექციების რისკი იკლებს. სისტემური თერაპია და დასხივება უნდა დაიწყოს თუ ეს ნაჩვენებია. მედიკამენტური მკურნალობა, მათ შორის ბრენტუქსიმაბ ვედოტინით, რიტუქსიმაბით, გემციტაბინით, ექსტრაკორპორეული ფოტოფერეზით, უნდა გაგრძელდეს. მკურნალობა არ უნდა შეწყდეს პროფილაქტიკურად და რისკი/სარგებლის დისკუსია უნდა გქონდეთ თითოეულ პაციენტთან. თუ პაციენტი ნაწილობრივ რემისიაშია, განსაკუთრებით თუ უფროსი ასაკისაა და თანმხლები დაავადებები აქვს, შეიძლება განიხილოთ მკურნალობის შეწყვეტა ან გაიშვიათება.[262]

ცისტური ფიბროზის მქონე პაციენტები COVID-19-ის მომატებული რისკის ქვეშ არიან და უნდა იცავდნენ შესაბამის რეკომენდაციებს.

დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინების თანახმად, პაციენტები და მათი ოჯახები, ასევე მომვლელები, უნდა აგრძელებდნენ მოვლის სხვადასხვა პროცედურებს, როგორიცაა სანაცია, მედიკაცია და ვარჯიშები. გამწვავებები უნდა იმართოს არსებული გეგმების მიხედვით, მაგ. "გადამრჩენელი" მედიკამენტების მიღება და ცისტური ფიბროზის გუნდთან დაკავშირება.[263]პაციენტებს ურჩევენ დაუკავშირდნენ შესაბამის სამკურნალო ჯგუფს, თუ სიმპტომები აღენიშნათ. COVID-19-ის გარჩევა ფილტვის დაავადების გამწვავებისგან თავდაპირველად რთულია.[263]

თუ პაციენტს აქვს სავარაუდო/დადასტურებული COVID-19, სანაცია უნდა გაკეთდეს კარგად განიავებულ ოთახში, თუ შესაძლებელია სხვებისგან იზოლირებულად, რადგან ეს აეროზოლის წარმომქმნელი პროცედურაა.[263]

დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინების თანახმად, ნებულაიზერები არ წარმოქმნის ინფექციურ აეროზოლს, რადგან აეროზოლი მოდის ნებულაიზერის სითხიდან და არა პაციენტიდან; შესაბამისად, ბრიტანეთში ნებულაიზერი ჩვეულებრივად იხმარება; თუმცა, პაციენტების მომვლელებმა ხელის ჰიგიენა უნდა დაიცვან ნიღბებთან შეხებისას.[263] თუმცა, ასთმის გლობალური ინიციატივა თვლის, რომ ნებულაიზერს შეუძლია აეროზოლების წარმოქმნა, იხ. ასთმა ზემოთ.[199] აშშ-ს დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრები გვირჩევენ, რომ ნებულაიზერმა შესაძლოა გამოიწვიოს ინფექციური აეროზოლების წარმოქმნა, თუმცა უცნობია, რა იწვევს რისკის მატებას- ნებულაიზერით ნაწილაკების წარმოქმნა თუ ახლო კონტაქტი ჯანდაცვის პროფესიონალსა და პაციენტს შორის.[204]

შეძლებისდაგვარად, პაციენტები დისტანციურად იმართებიან. ფილტვის ფუნქციის ტესტები კლინიკაში უნდა გაკეთდეს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ აღნიშნულ ტესტს მნიშვნელოვანი გავლენა ექნება პაციენტის მართვაზე; თუ შესაძლებელია, სპირომეტრია სახლშიც შეიძლება გაკეთდეს.[263]

დემენცია

ევროპის ნევროლოგიის აკადემიამ გამოაქვეყნა რეკომენდაციები სამედიცინო მუშაკებისთვის, რომლებიც უვლიან დემენციის მქონე პაციენტებს.[264] COVID-19-ის ინფექციამ შესაძლოა გამოიწვიოს კონფუზიის გაუარესება, დელირიუმი ან მწვავე კოგნიტური შეფერხება.[264][112] ყოველდღიური რუტინის მნიშვნელოვანმა ცვლილებამ პანდემიის დროს შესაძლოა გამოიწვიოს ქცევითი დარღვევები. შესაბამისად, დემენციის მქონე პაციენტები ნაკლებად იცავენ ინფექციის პრევენციის ზომებს, როგორებიცაა ხელების ბანა ან სახის დამცავის ტარება. შემდეგი ღონისძიებები შესაძლოა სასარგებლო იყოს: ძველი ფოტოსურათების, საგნების ან გაზეთის ამონარიდების დათვალიერება, ძველი სიმღერების სიმღერა, რეგულარული გრაფიკის წარმოება, მარტივი სავარჯიშოები, მაგ. კიბეებზე ასვლა, დღის დროის შესაბამისი განათების გამოყენება, გარეთ გასვლა, რათა პაციენტს შეეძლოს დროსი ორიენტირება, ხელის ჰიგინის დაცვის დროს დახმარება, ახლობლებისგან ვიდეო და სატელეფონო ზარების გამარტივება, ინფექციის სიმპტომების შესახებ პირდაპირი გამოკითხვა და პაციენტის ინდივიდუალური კოგნიტიური დარღვევების გათვალისწინება პანდემიის განმარტების დროს.[264]

დამატებითი რესურსები:

დიაბეტის მქონე პაციენტები არიან უფრო მძიმე ავადმყოფობის მომატებული რისკის ქვეშ.[221][265] COVID-19-ის განვითარების შემთხვევაში უფრო მაღალია ჰოსპიტალიზაციის, ინტენსიური მოვლის და მექანიკური ვენტილაციის საჭიროების ალბათობა, ვიდრე დიაბეტის არმქონე მოსახლეობაში. ლეტალობის მაჩვენებელიც და ჰოსპიტალში გარდაცვალების რისკიც უფრო მაღალია.[266][267][268][269][270] მიუხედავად იმისა, რომ დიაბეტის პრევალენტობა დაბალია <50 წლამდე პაციენტებში, დიაბეტის მქონე ახალგაზრდა პაციენტებში მომატებულია ფატალური გამოსავლის ფარდობითი რისკი, შედარებით უფროს პაციენტებთან.[271] გლიკემიის არასაკმარისი კონტროლი, ჰიპერტენზია, ახლო წარსულში დიაბეტური კეტოაციდოზი, გადატანილი ინსულტი, გადატანილი გულის უკმარისობა, თირკმლის უკმარისობა, სხეულის მასის ინდექსი <20 kკგ/მ² ან ≥40 კგ/მ², მამრობითი სქესი, ხანდაზმული ასაკი, არათეთრკანიანი ეთნიკურობა, სოციოეკონომიკური პრობლემები დაკავშირებულია COVID-19-ის გამო სიკვდილობასთან.[272][270] მიუხედავად იმისა, რომ დიაბეტის პრევალენტობა დაბალია <50 წლამდე პაციენტებში, დიაბეტის მქონე ახალგაზრდა პაციენტებში მომატებულია ფატალური გამოსავლის ფარდობითი რისკი, შედარებით უფროს პაციენტებთან.[271] COVID-19-ის მქონე პაციენტებს აღენიშნებათ ჰიპერგლიკემიის (კეტონებით) უფრო მაღალი რისკი. ეს მოიცავს ახლადდიაგნოსტირებული დიაბეტის მქონე პაციენტებსაც. COVID-19-მა შეიძლება გამოიწვიოს დიაბეტის ატიპური გამწვავება (მაგ. შერეული დიაბეტური კეტოაციდოზი და ჰიპეროსმოლური მდგომარეობა).[273] ჰოსპიტალიზაციის დროს ჰიპერგლიკემია შეიძლება იყოს ცუდი პროგნოზის დამოუკიდებელი რისკფაქტორი COVID-19-ის გამო ჰოსპიტალიზებულ პაციენტებში.[274][275]

დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინებით რეკომენდებულია სისხლში გლუკოზის და კეტონების შემოწმება დიაბეტის მქონე ყველა პაციენტში, რომელიც მოხვდება ჰოსპიტალში.[273] გაწერის შემდეგ პაციენტები ჩვეულ მკურნალობას უნდა დაუბრუნდნენ, რაც მოიცავს ინსულინს, ჰიდრატაციას და სისხლში გლუკოზის/კეტონების მონიტორინგს, შესაბამისად.[276][277] კლინიცისტებს შეიძლება დასწირდეთ დამატებითი გლუკოზის გამოწერა და კეტონების ტესტირება მონიტორინგის მიზნით. ინტენსიურ განყოფილებაში მყოფ პაციენტებს შეიძლება ჰქონდეთ ინსულინის მიმართ რეზისტენტობა და საჭიროებდნენ ინსულინის მომატებულ დოზებს. არსებობს ჰიპოგლიკემიის რისკი კვების შეფერხების შემთხვევაში (მაგ. თუ პაციენტს საკვები მიეწოდება მუცელზე მწოლიარეს).[273] შეიძლება საჭირო გახდეს სპეციალისტის ჩართვა, განსაკუთრებით თუ პაციენტს აქვს მძიმე ავადმყოფობა ან ინსულინის ინფუზიის ტუმბო არ არის ხელმისაწვდომი.[273]

საერთაშორისო ექსპერტების პანელი აქვეყნებს პრაქტიკულ რეკომენდაციებს COVID-19-ის მქონე პაციენტებში დიაბეტის მართვის თაობაზე.[278] პანელის რეკომენდაციით, დიაბეტის მქონე პაციენტებმა, რომლებიც არ არიან დაინფიცირებულები კორონავირუსით, უნდა გააძლიერონ მეტაბოლური კონტროლი, როგორც COVID-19-ის ინფექციის პროფილაქტიკური ნაბიჯი; ეს მოიცავს წნევის და სისხლში ცხიმების კონტროლს, ასევე ნაკლებ კონსულტაციებს შეძლებისდაგვარად, ხელის ჰიგიენის და ფიზიკური დისტანცირების საერთო რეკომენდაციების დაცვას. პანელი რეკომენდაციას უწევს COVID-19-ის მქონე დიაბეტიან პაციენტებში უწყვეტ და სანდო გლიკემიურ კონტროლს, ანტიჰიპერტენზიული და ცხიმის შემამცირებელი მკურნალობის ფონზე. პანელი ასევე უწევს რეკომენდაციას დიაბეტის არმქონე პაციენტებში ახლადგამოვლენილი დიაბეტის მონიტორინგს (კორონავირუსით პროვოცირებული), განსაკუთრებით მეტაბოლური დაავადების მაღალი რისკის მქონე პირებში. 1-ლი ტიპის დიაბეტის მქონე პირები უფრო მოწყვლადები არიან ინფექციის მიმართ და საჭიროებენ უფრო ინტენსიურ მონიტორინგს და მხარდაჭერას მეტაბოლური დეკომპენსაციის (მაგ. დიაბეტური კეტოაციდოზი) რისკის შესამცირებლად; პანელი გვირჩევს პაციენტების ინფორმირებას და ტიპური სიმპტომების შეხსენებას, შარდში და სისხლში კეტონების გაზომვის, შესაბამის დროს სამედიცინო დახმარების მოთხოვნის შესახებ ინფორმაციის მიწოდებას.

დიაბეტის შესახებ დამატებითი რესურსები ხელმისაწვდომია:

დიაბეტის მქონე პაციენტები არიან უფრო მძიმე ავადმყოფობის მომატებული რისკის ქვეშ.[221][265] COVID-19-ის განვითარების შემთხვევაში უფრო მაღალია ინტენსიური მოვლის და მექანიკური ვენტილაციის საჭიროების ალბათობა, ვიდრე დიაბეტის არმქონე მოსახლეობაში. ლეტალობის მაჩვენებელიც და ჰოსპიტალში გარდაცვალების რისკიც უფრო მაღალია.[266][267][268][269][279] მიუხედავად იმისა, რომ დიაბეტის პრევალენტობა დაბალია <50 წლამდე პაციენტებში, დიაბეტის მქონე ახალგაზრდა პაციენტებში მომატებულია ფატალური გამოსავლის ფარდობითი რისკი, შედარებით უფროს პაციენტებთან.[271] გლიკემიის არასაკმარისი კონტროლი, ჰიპერტენზია, გადატანილი ინსულტი, გადატანილი გულის უკმარისობა, თირკმლის უკმარისობა, კიბო, სხეულის მასის ინდექსი <20 kკგ/მ² ან ≥40 კგ/მ², მამრობითი სქესი, ხანდაზმული ასაკი, არათეთრკანიანი ეთნიკურობა, სოციოეკონომიკური პრობლემები და C-რეაქტიული ცილის მომატება დაკავშირებულია COVID-19-ის გამო სიკვდილობასთან.[272][280][281] ინსულინის გამოყენება ასოცირებულია უარეს პროგნოზთან (მძიმე/კრიტიკული ავადმყოფობა და ჰოსპიტალში სიკვდილობა).[282][281] ბეტა-ბლოკერების გამოყენება დაკავშირებულია სიკვდილობის ზრდასთან; დიპეპტიდილ პეპტიდაზა-4-ის გამოყენება დაკავშირებულია სიკვდილობის კლებასთან[281] COVID-19-ის მქონე პაციენტებს აღენიშნებათ ჰიპერგლიკემიის (კეტონებით) უფრო მაღალი რისკი. ეს მოიცავს ახლადდიაგნოსტირებული დიაბეტის მქონე პაციენტებსაც. COVID-19-მა შეიძლება გამოიწვიოს დიაბეტის ატიპური გამწვავება (მაგ. შერეული დიაბეტური კეტოაციდოზი და ჰიპეროსმოლური მდგომარეობა).[273] ჰოსპიტალიზაციის დროს ჰიპერგლიკემია შეიძლება იყოს ცუდი პროგნოზის დამოუკიდებელი რისკფაქტორი COVID-19-ის გამო ჰოსპიტალიზებულ პაციენტებში.[274]

თუ პაციენტი იღებს ნატრიუმ-გლუკოზის 2-კო-ტრანსპორტერის (SGLT2) ინჰიბიტორებს, უნდა ურჩიოთ მათი შეწყვეტა სიმპტომების გამოვლენის შემთხვევაში, რათა დიაბეტური კეტოაციდოზის რისკი შემცირდეს.[278] მეტფორმინის შეწყვეტა შეიძლება საჭირო გახდეს დეჰიდრატაციის რისკის არსებობის შემთხვევაში.[277][278] დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინებით, SGLT2 ინჰიბიტორებით და მეტფორმინით მკურნალობა დროებით წყდება ყველა ჰოსპიტალიზებულ პაციენტში.[273] სისხლში გლუკოზა და კეტონები უნდა მოწმდებოდეს დიაბეტის მქონე ყველა პაციენტში, რომელიც მოხვდება ჰოსპიტალში.[273]

პაციენტები ჩვეულ მკურნალობას უნდა დაუბრუნდნენ, რაც მოიცავს ინსულინს, ჰიდრატაციას და სისხლში გლუკოზის/კეტონების მონიტორინგს, შესაბამისად.[276][277] კლინიცისტებს შეიძლება დასწირდეთ დამატებითი გლუკოზის გამოწერა და კეტონების ტესტირება მონიტორინგის მიზნით. ინტენსიურ განყოფილებაში მყოფ პაციენტებს შეიძლება ჰქონდეთ ინსულინის მიმართ რეზისტენტობა და საჭიროებდნენ ინსულინის მომატებულ დოზებს. არსებობს ჰიპოგლიკემიის რისკი კვების შეფერხების შემთხვევაში (მაგ. თუ პაციენტს საკვები მიეწოდება მუცელზე მწოლიარეს).[273] შეიძლება საჭირო გახდეს სპეციალისტის ჩართვა, განსაკუთრებით თუ პაციენტს აქვს მძიმე ავადმყოფობა ან ინსულინის ინფუზიის ტუმბო არ არის ხელმისაწვდომი.[273]

საერთაშორისო ექსპერტების პანელი აქვეყნებს პრაქტიკულ რეკომენდაციებს COVID-19-ის მქონე პაციენტებში დიაბეტის მართვის თაობაზე.[278] პანელის რეკომენდაციით, დიაბეტის მქონე პაციენტებმა, რომლებიც არ არიან დაინფიცირებულები კორონავირუსით, უნდა გააძლიერონ მეტაბოლური კონტროლი, როგორც COVID-19-ის ინფექციის პროფილაქტიკური ნაბიჯი; ეს მოიცავს წნევის და სისხლში ცხიმების კონტროლს, ასევე ნაკლებ კონსულტაციებს შეძლებისდაგვარად, ხელის ჰიგიენის და ფიზიკური დისტანცირების საერთო რეკომენდაციების დაცვას. პანელი რეკომენდაციას უწევს COVID-19-ის მქონე დიაბეტიან პაციენტებში უწყვეტ და სანდო გლიკემიურ კონტროლს, ანტიჰიპერტენზიული და ცხიმის შემამცირებელი მკურნალობის ფონზე. პანელი ასევე უწევს რეკომენდაციას დიაბეტის არმქონე პაციენტებში ახლადგამოვლენილი დიაბეტის მონიტორინგს (კორონავირუსით პროვოცირებული), განსაკუთრებით მეტაბოლური დაავადების მაღალი რისკის მქონე პირებში. მე-2 ტიპის დიაბეტის და თანმხლები დაავადებების (მაგ. სიმსუქნე და ღვიძლის ცხიმოვანი დაავადება) მქონე პირებში შეიძლება უფრო მაღალი იყოს COVID-19-ის მძიმე ფორმის რისკი; ღვიძლის ცხიმოვანი დაავადების მქონე პაციენტებში შესაძლებელია ჰიპერანთების სკრინინგი, ლაბორატორიული ტესტების საშუალებით, რათა განისაზღვროს იმუნოსუპრესიის შესაძლო სარგებელი.

დიაბეტის შესახებ დამატებითი რესურსები ხელმისაწვდომია:

დერმატოლოგების ბრიტანული ასოციაცია გამოსცემს რეკომენდაციებს მტევნების ეგზემის მქონე პაციენტებისთვის. პაციენტებმა უნდა დაიცვან ეროვნული რეკომენდაციები ხელების დაბანის თაობაზე საპნითა და წყლით. პაციენტებს უნდა ურჩიოთ კანის გამშრალება და დამარბილებელი კრემის დიდი რაოდენობის წასმა ხელის დაბანის შემდეგ და ხელის გამოშრობისას. პაციენტებმა ხელის დამარბილებელი კრემები უნდა წაისვან დაძინებამდე და ჩაიცვან ბამბის ხელთათმანები, ეს შეიძლება სასარგებლო იყოს ეგზემის შემსუბუქებისთვის. თუ საჭიროა სარეცხი/საწმენდი საშუალებების გამოყენება (მაგ. ბავშვის თმის დაბანა, ჭურჭლის დარეცხვა, დალაგება), პაციენტებმა უნდა ჩაიცვან ხელთათმანები.[283] სახის დერმატიტის მქონე პაციენტებისთვის რეკომენდებულია დამცავი კრემის გამოყენება სახის ნიღბის გაკეთებამდე. ნიკელის მიმართ ალერგიის მქონე პაციენტებისთვის ასევე რეკომენდებულია ლითონის მავთულების შემცველი ნიღბების ტარებისგან თავის შეკავება.[193]

ეგზემის სამკურნალოდ იმუნოსუპრესორების მიღების შემთხვევაში, იხილეთ მოდულის ნაწილი "პაციენტები, რომლებიც დერმატოლოგიური დაავადებების სამკურნალოდ იმუნოსუპრესორებს იღებენ".

ენდომეტრიოზის მსოფლიო საზოგადოება აქვეყნებს რჩევებს პანდემიის ფონზე ენდომეტრიოზის მართვის თაობაზე.[284] ვიზიტი შესაძლებელია ჩანაცვლდეს სატელეფონო ზარით ან ვიდეო ზარით; პირისპირ შეხვედრა შესაძლებელია როცა ეს უსაფრთხოა. ქირურგიული ჩარევის საშუალებების არარსებობის შემთხვევაში ოპტიმიზირებული უნდა იყოს მედიკამენტური ჩარევები. განიხილება მკურნალობის დამატებითი და ალტერნატიული ვარიანტებიც. ასევე, ჯანდაცვის პროფესიონალებს მოუწოდებენ სხვა სპეციალისტებთან კონსულტაციის გავლას, მაგ. ქრონიკული ტკივილის სამართავად. როცა განახლდება ქირურგიული და ინ ვიტრო მკურნალობები, პაციენტების ტრიაჟი უნდა მოხდეს დაავადების სიმძიმის და მკურნალობაზე რეაგირების მიხედვით.

ევროპის ნევროლოგიის აკადემიამ გამოაქვეყნა რჩევები COVID-19-ის პანდემიის დროს ეპილეფსიის მქონე პაციენტების მართვის შესახებ.[285] ეპილეფსიის მქონე პაციენტებს უნდა ვურჩიოთ განაგრძონ მედიკამენტის მიღება, ხოლო მათი მონიტორინგი უნდა გაგრძელდეს სატელეფონო ან ვიდეო კონსულტაციების გზით. საჭიროების შემთხვევაში უნდა დაიგეგმოს პირისპირ ვიზიტი. ეპილეფსიის მქონე ზოგიერთ პაციენტში ცხელება იწვევს გულყრებს, ამიტომ COVID-19-ის განვითარების შემთხვევაში, ეპილეფსიის მქონე პაციენტებისთვის ექიმები რეკომენდაციას უწევენ ტემპერატურის დამწევი საშუალებების გამოყენებას. უცნობია, თუ რამდენად იწვევს თავისთავად კორონავირუსული ინფექცია გულყრებს. პაციენტებს უნდა ვურჩიოთ არ დაიმარაგონ მედიკამენტები.[286]

ეპისტაქსისი (სისხლდენა ცხვირიდან)

დიდი ბრიტანეთის ოტორინოლარინგოლოგთა ასოციაციამ გამოაქვეყნა რეკომენდაციები ეპისტაქსისის მართვის შესახებ. მთავარი მიზანია ჰოსპიტალიზაციის სიხშირის შემცირება და პაციენტებისა და პერსონალის უსაფრთხოების უზრუნველყოფა. საჭიროა პირადი დაცვის საშუალებების ტარება, რაც მოიცავს მე-2 დონის ხალათს, ხელთათმანებს, ფილტრიან ნიღაბს (FFP3), სახის ფარს და ქუდს. საჭიროა ცხვირზე ზეწოლა 15 წუთის განმავლობაში და ტრანექსამის მჟავას მიცემა. საჭიროა სისხლდენის ხელშემწყობი ფაქტორების კონტროლი, მაგალითად მომატებული წნევის კორეგირება, ანტიკოაგულანტების დარეგულირება. იდგმება ცალმხრივი ბიორეზორბციული სახვევი. თუ სისხლდენა შეჩერდა, პაციენტების გაწერა შესაბამისი ინსტრუქციებით შესაძლებელია. აუცილებელია 48 საათი მოსვენება და ტოპიკური ანტიბიოტიკის გამოყენება; თუ სისხლდენა არ შეჩერდება, საჭიროა ოტორინოლარინგოლოგის კონსულტაცია. ჰოსპიტალიზაციამდე სპეციალისტმა უნდა სცადოს ვერცხლის ნიტრატით კაუტერიზაცია და არა-შეწოვადი სახვევი.[287]

ესენციური ჰიპერტენზია

ჰიპერტენზია უკავშირდება მძიმე COVID-19-ის ინფექციის 2.5-მაგად მომატებულ რისკს.[271] მიუხედავად იმისა, რომ ჰიპერტენზიის პრევალენტობა დაბალია <50 წლამდე პაციენტებში, დიაბეტის მქონე ახალგაზრდა პაციენტებში მომატებულია ფატალური გამოსავლის ფარდობითი რისკი, შედარებით უფროს პაციენტებთან.[271]

არ არსებობს მტკიცებულება, რომლის თანახმადაც ჰიპერტენზიის მქონე პაციენტებმა უნდა შეწყვიტონ ანგიოტენზინგარდამქმნელი ენზიმის (ACE) ინჰიბიტორების ან ანგიოტენზინ II რეცეპტორის ანტაგონისტების მიღება.[74][75][76][77][78][79] დიდ ბრიტანეთში ჩატარებული მასშტაბური პროსპექტული კოჰორტული კვლევის მიხედვით, ანგიოტენზინგარდამქმნელი ენზიმის ინჰიბიტორის ან ანგიოტენზინ-II რეცეპტორის ანტაგონისტის გამოყენება დაკავშირებულია COVID-19-ის რისკის მნიშვნელოვანწილად შემცირებასთან, ამასთან, მათი გამოყენების ფონზე არ იზრდება ინტენსიური მკურნალობის განყოფილებაში ჰოსპიტალიზაციის რისკი.[80] COVID-19-ის მიზეზით ჰოსპიტალიზებულ პაციენტებზე ჩატარებული რანდომიზებული კონტროლირებული კვლევების თანახმად აღმოჩნდა, რომ რენინ-ანგიოტენზინის სისტემის ინჰიბიტორებით მკურნალობის გაგრძელებას, შეწყვეტასთან შედარებით, ჯამურად, არ ჰქონდა ეფექტი შემდეგ ფაქტორებზე: გადარჩენადობა, COVID-19-ის პროგრესირება, ინტენსიური მკურნალობის საჭიროება, მექანიკური ვენტილაციის საჭიროება, შოკი, გულ-სისხლძარღვთა მოვლენები ან ჰოსპიტალიზაციის ხანგრძლივობა.[81][82] კარდიოლოგიის ბრიტანულმა, ევროპულმა და ამერიკულმა ასოციაციებმა გამოსცეს მითითება, რომ ანგიოტენზინგარდამქმნელი ფერმენტის (ACE) ინჰიბიტორების ან ანგიოტენზინ II რეცეპტორის ანტაგონისტების მიღება უნდა გაგრძელდეს დანიშნულების შესაბამისად.[83][84][85] მედიკამენტის ნებისმიერი ცვლილება უნდა ეფუძნებოდეს ინდივიდუალური პაციენტის რისკის შეფასებას.

ალერგიისა და კლინიკური იმუნოლოგიის ბრიტანულმა საზოგადოებამ რეკომენდაცია გაუწია პედიატრიული სერვისების ცვლილებას პანდემიის პერიოდში. ახალი პაციენტების და შემდგომი მეთვალყურეობის ვიზიტები შეიძლება ჩატარდეს ტელემედიცინით. ალერგიის ტესტირება და საკვებ ნივთიერებებზე ალერგიის კვლევა შეიძლება გადაიდოს. ჰოსპიტალურ პირობებში საკვებ ნივთიერებებზე ალერგიის ტესტირება მხოლოდ იმ შემთხვევაში უნდა ჩატარდეს, თუ არსებობს კრიტიკული ნუტრიციული ჩვენება და მშობლის მიერ ბავშვის კვება საშიშია; მაგ. ჩვილები, რომლებსაც აქვთ რძის/სოიოს/ჰიდროსილატის ცილის ენტეროკოლიტის სინდრომი. თუ ეს შესაძლებელია, დიეტოლოგები უნდა დაუკავშირდნენ პაციენტებს, რომლებიც სპეციალურ დიეტაზე არიან და კითხონ, არის თუ არა პრობლემური საკვების მოძებნა; შეიძლება საჭირო გახდეს დამატებითი ვიტამინები, დანამატები ან ფორმულა. საკვების იმუნოთერაპიის ინიცირება და დოზის მატება უნდა გადაიდოს.[288] ჩვეულებისამებრ უნდა გაგრძელდეს ეისქვეშა ან კანქვეშა იმუნოთერაპია პაციენტებში, რომელთაც არ აღენიშნებათ COVID-19-ის სიმპტომები და ბოლო 14 დღის განმავლობაში არ ყოფილან ექსპოზირებული ინფიცირებულ პირებთა; ასევე პაციენტებში, რომელთაც უვლინდებათ უარყოფითი შედეგი უკუტრანსკრიპციის პოლიმერაზას ჯაჭვური რეაქციის (RT-PCR) ტესტზე და SARS-CoV-2-ის მიმართ შრატში IgG ანტისხეულების მქონე პირებში, რომელთაც არ აღენიშნებათ ვირუსის მიმართ სპეციფიკური IgM. პაციენტებმა, რომელთაც უვითარდებად COVID-19-ის ინფექცია, იყვნენ ექსპოზირებული ინფიცირებულ პირებთან ან აღენიშნებათ დადებითი პასუხი RT-PCR-ზე, უნდა შეწყვიტონ იმუნოთერაპია, განურჩევლად დაავადების სიმძიმისა მანამ, სანამ სიმპტომები არ ალაგდება ან განხორციელდება კარანტინის შესაბამისი ზომები.[289]

იტალიის პედიატრიული ალერგოლოგიისა და იმუნოლოგიის საზოგადოების შეთანხმებული განცხადების რჩევის მიხედვით, პანდემიის პირობებში ბავშვებისთვის შესაძლოა გართულდეს სპეციალურ საკვებზე წვდომა, ხოლო ახალი პროდუქტების პოტენციური საჭიროება ზრდის ალერგიული რეაქციის რისკს. საზოგადოების რეკომენდაციით, ბავშვებისთვის უნდა გაიწეროს სამოქმედო გეგმა, რომელიც შეიცავს ინფორმაციას გადაუდებელი მდგომარეობის შემთხვევაში წამლის დოზების შესახებ. ბავშვები ასევე უნდა მომარაგდნენ ადრენალინის (ეპინეფრინის) ორი აუტოინექტორით.[193]

გიგანტურუჯრედვანი არტერიტი

ექსპერტების მიერ რეკომენდებულია გლუკოკორტიკოიდების ხანგრზლივი კურსი გიგანტურუჯრედოვანი არტერიტის შემთხვევაში, დოზა შემდგომში უნდა ტიტრირდეს ყველაზე დაბალ დოზამდე, რომელიც სიმპტომებს აკონტროლებს. თუ თირკმელზედა ჯირკვლის უკმარისობის რისკის მქონე პაციენტს განუვითარდა COVID-19, შეიძლება საჭირო გახდეს გლუკოკორტიკოიდების დამატებითი დოზა, კრიზის თავიდან ასაცილებლად. დამატებითი იმუნოსუპრესია განიხილება ადრეულ სტადიაზე, რადგან არტერიტის რეციდივის გამო შეიძლება საჭირო გახდეს პირისპირ კონსულტაცია და/ან გლუკოკორტიკოიდების დოზის მნიშვნელოვანი ზრდა.[290] ტოცილიზუმაბის გამოყენების კრიტერიუმები დიდ ბრიტანეთში დროებით შეიცვალა და ნებადართულია მკურნალობა 12 თვეზე მეტხანს, რეციდივის რისკის შემცირების მიზნით.[291]

ჰემოპეზური ღეროვანი უჯრედების ტრანსპლანტაცია (HSCT)

დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინებით, ჰემატოპოეზური უჯრედების ტრანსპლანტაციამდე სულ მცირე 2 კვირით ადრე, პაციენტებმა უნდა შეამცირონ რესპირატორული ინფექციების, მათ შორის COVID-19-ის რისკი.[292] ყველა პაციენტს, რომელიც იღებს ჰემატოპოეზური ღეროვანი უჯრედების ტრანსპლანტს, ესაჭიროება ტესტირება რესპირატორულ ვირუსებზე, მათ შორის SARS-CoV-2-ზეც, ჰოსპიტალიზაციამდე 7 დღით ადრე, ჰოსპიტალიზაციის მომენტში და მოსამზადებელი მკურნალობის დაწყებამდე.[292][293] უპირატესობა ენიჭება პოლიმერაზას ჯაჭვურ რეაქციას.[293] ტესტირება საჭიროა COVID-19-ის სიმპტომების გამოვლენის შემთხვევაშიც. თუ დასტურდება COVID-19, ტრანსპლანტაცია უნდა გადაიდოს 3 თვით. თუ მაღალია დაავადების პროგრესირების რისკი, ავადობა ან სიკვდილობა, პროცედურა გადაიდება სიმპტომების ალაგებამდე და სულ მცირე ორი უარყოფითი პჯრ ტესტის მიღებამდე. ტესტირების რეკომენდებული ინტერვალები განსხვავდება გაიდლაინებში.[292][293] დადასტურებული ან შესაძლო COVID-19 პაციენტებს მკურნალობის დაწყებამდე უნდა ჩაუტარდეთ განმეორებითი ექოკარდიოგრაფია, ფილტვის ფუნქციის ტესტები და გულმკერდის რენტგენი.[292] დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინებით მითითებით, HSCT-მდე სულ მცირე 4 კვირით ადრე, დონორებმა უნდა დაიცვან მთავრობის რჩევები სოციალური დისტანცირების შესახებ. [292]დონორების ტესტირება მოწოდებულია თავდაპირველი შეფასებისას, ღეროვანი უჯრედების ან დონორის ლიმფოციტების დათესვამდე, მომზადებამდე 72 საათით ადრე (თუ საჭიროა ახალი დონაცია). თუ დონორის ტესტი დადებითია, სიმპტომების ალაგებიდან 3 თვე არ უნდა გასცეს ღეროვანი უჯრედები და სისხლის სხვა პროდუქტები; თუმცა, თუ დონაცია ურგენტულია და 3 თვე არ გასულა, შესაძლებელია რისკის ინდივიდუალური შეფასება.[292] თუ დონორი დადებითია COVID-19-ზე დონაციის დღეს, უჯრედების კრიოპრეზერვაციის შემდეგ, საჭიროა დისკუსია შემდგომი ნაბიჯების თაობაზე. დადასტურებული ან შესაძლო COVID-19-ის მქონე დონორებმა არ უნდა გასცენ სისხლის სხვა პროდუქტები (მათ შორის ლიმფოციტები) სიმპტომების ალაგებიდან სულ მცირე 28 დღის განმავლობაში.[292]

ჰემატოპოეზური ღეროვანი უჯრედების ტრანსპლანტაცია უნდა გადაიდოს, თუ ეს შესაძლებელია. განსაკუთრებით მიელომის, დაბალი ხარისხის ლიმფოპროლიფერაციული მდგომარეობების, ქრონიკული ჰემატოლოგიური მდგომარეობების და არა-ავთვისებიანი ჩვენებების დროს.[292][294]

ტრანსპლანტაციის შემდეგ, მძიმე ავადმყოფობის მაღალი რისკის მქონე პაციენტები უნდა მიყვნენ ეროვნულ რეკომენდაციებს იზოლირების შესახებ.[221][292][293] [295]

კლინიცისტებმა იტალიაში აღწერეს ტრანსპლანტაციიდან 3 თვეში პაციენტების შეფასება COVID-19-ის სიმპტომებით და სიმპტომების გარეშე. ტრანსპლანტაციის შემდეგ 3-24 თვის პერიოდში შესაძლებელია სკრინინგი ინფექციის სიმპტომებზე ან ტრანსპლანტი -მასპინძლის წინააღმდეგ დაავადებაზე. ტრიაჟი შესაძლებელია პირისპირ ვიზიტის დროს ან ტელემედიცინის ფარგლებში.[296]

ჰემატოპოიეტური ღეროვანი უჯრედების ტრანსპლანტაციის შედეგად მძიმე იმუნოსუპრესიის მქონე პაციენტებმა სიცოცხლისუნარიანი SARS-CoV-2 ირუსი შესაძლოა გამოყონ სიმპტომების გამოვლენიდან 78 დღემდე პერიოდის განმავლობაში.[297]

დამატებითი რესურსები ჰემატოლოგიის შესახებ:

ქრონიკული B ჰეპატიტის (HBV) მქონე ბავშვებში უნდა გაგრძელდეს ჩვეული მკურნალობა. COVID-19-ის არმქონე პაციენტებისთვის მკურნალობა უნდა დაიწყოს ადგილობრივი ან ეროვნული გაიდლაინების შესაბამისად.[45] უცნობია ინტერფერონ ალფას ზეგავლენა სისტემურ ანთებაზე COVID-19-ის მქონე პაციენტებში. ღვიძლის შესწავლის ევროპული ასოციაციის (EASL) გაიდლაინების მიხედვით, პანდემიის პირობებში რეკომენდებულია ალტერნატიული აგენტების გათვალისწინება HBV-ის მკურნალობის დაწყების დროს.[45]

ქრონიკული, ფარული ან რემისირებული HBV ინფექციის და COVID-19-ის მქონე პაციენტებში უნდა გავითვალისწინოთ ანტივირუსული თერაპიის დაწყება, რათა თავიდან ავირიდოთ HBV-ის რეაქტივაცია და ჰეპატიტის გამწვავება (თუ პაციენტს COVID-19-ის სამკურნალოდ დანიშნული აქვს იმუნოსუპრესიული პრეპარატი).[53][45] EASL გაიდლაინების რჩევით, ანტივირუსული თერაპიის ჩვენება, როგორც წესი, HBV-ისა და COVID-19-ის მქონე პაციენტებში არ გვაქვს, შესაბამისად, გამოჯანმრთელებამდე ანტივირუსული მკურნალობის გადადება შესაძლებელია. მძიმე მწვავე HBV ჰეპატიტის ან დაავადების აქტიური გამწვავების საეჭვო შემთხვევის დროს, ანტივირუსული თერაპიის დაწყების თაობაზე საჭიროა სპეციალისტთან კონსულტაცია.[45] აზია-წყნაროკეანური გაიდლაინების მიხედვით რეკომენდებულია, რომ COVID-19-ის ფონზე ახლადდიაგნოსტირებული ჰეპატიტის შემთხვევაში დაიწყოს ანტივირუსული თერაპია.[53] ტენოფოვირის გამოყენება ლოპინავირის/რიტონავირის თანხლებით ფარდობითად უკუნაჩვენებია, რადგან ტენოფოვირის კონცენტრაციამ შეიძლება მოიმატოს კომბინაციური მკურნალობის დროს.[53]

ჰეპატოცელულარული კარცინომა (ღვიძლუჯრედოვანი კარცინომა)

ევროპული და აზიური-წყნარი ოკეანეთის გაიდლაინებით რეკომენდებულია ჰეპატოცელულარული კარცინომის (HCC) სკრინინგის მიზნით ულტრაბგერითი კვლევის გადადება COVID-19-ის პანდემიის ფონზე; ადგილობრივი რესურსების მიხედვით (მკურნალობის ვარიანტების ხელმისაწვდომობა) და პაციენტის ინდივიდუალური რისკის შეფასებაზე დაყრდნობით. მაღალი რისკის პაციენტები პრიორიტეტულია სკრინინგის მხრივ, მათ შორისაა: მომატებული ალფა-ფეტოპროტეინის დონე, ქრონიკული B ჰეპატიტი, შორსწასული ციროზი და არა-ალკოჰოლური სტეატოჰეპატიტი/დიაბეტი.[53][45] კარცინომის მეთვალყურეობა შეიძლება გადაიდოს COVID-19-ის მქონე პაციენტების გამოჯანმრთელებამდე.[45] ღვიძლის შესწავლის ევროპული ასოციაციის რეკომენდაციის მიხედვით, საჭიროა დავიცვათ HCC-ის მკურნალობის გაიდლაინები, მათ შორის ჩავატაროთ მულტიდისციპლინური ბორდის მიმოხილვა, რათა შემუშავდეს მკურნალობის რეკომენდაციები, სისტემური მკურნალობა და შეფასდეს ღვიძლის ტრანსპლანტაციის საჭიროება.[45] ღვიძლის პათოლოგიების აზიური-წყნარი ოკეანეთის სამუშაო ჯგუფის თანახმად, COVID-19-ის პანდემიის ფონზე რეკომენდებულია ღვიძლის ჰეპატოცელულური კარცინომის მკურნალობის გადადება ინფიცირებულ პაციენტებში, სანამ პაციენტი გამოჯანმრთელდება. შერჩეულ პაციენტებში, რომელთაც გადაუდეს ქირურგიული რეზექცია, შეიძლება განიხილოთ ტრანსარტერიული ქემოემბოლიზაცია, რადიოსიხშირული აბლაცია, სისტემური ქიმიოთერაპია.[53]

ორგანოების დონაცია და ტრანსპლანტაცია სავარაუდოდ შეფერხდება მრავალ ქვეყანაში. ტრანსპლანტაცია განიხილება მილანის კრიტერიუმების ზედა ზღვართან მყოფ პაციენტებში.[45] გაიდლაინებით ხაზგასმულია სტრეპტოკოკის და გრიპის წინააღმდეგ აცრის მნიშვნელობა.[45]

COVID-19-ის კონტექსტში ღვიძლის პირველადი ავთვისებიანი დაავადების მქონე პაციენტების მართვის რეკომენდაციები ასევე შემუშავებლია ექსპერტთა საერთაშორისო ჯგუფის მიერ.[298] ჰეპატოცელულარული კარცინომის სხვადასხვა სტადიისთვის შემოთავაზებულია მკურნალობის რეკომენდაციები (ბარსელონას კლინიკის ღვიძლის კიბოს კლასიფიკაციის სისტემის მიხედვით), კერძოდ, ქირურგიული, ლოკორეგიონული და სისტემური თერაპია და მოწოდებულია სტრატეგიები რისკის შესამცირებლად და მულტიდისციპლინური გუნდის მიერ გადაწყვეტილების მიღების ხელშესაწყობად.

ბარძაყის მოტეხილობა

თანმხლები COVID-19 ინფექცია დაკავშირებულია 30-ჯერ მაღალ სიკვდილობასთან მენჯ-ბარძაყის მოტეხილობის მქონე პაციენტებში.[299] თუმცა, ქირურგიული ჩარევა რჩება არჩევის მკურნალობად, რადგან არაოპერაციული მართვა ასოცირებულია უფრო მაღალ 30-დღიან სიკვდილობასთან.[300] პერიოპერაციულ პერიოდში პაციენტს COVID-19 -ით ინფიცირების რისკი უნდა შეუმციროთ.

ამჟამად არ არსებობს მტკიცებულება, რომ COVID-19-ის ინფექციის სიხშირე ან დაავადების მიმდინარეობა განსხვავებულია აივ ინფიცირებულ პაციენტებში ევროპის და ჩრდილოეთ ამერიკის მოსახლეობაში.[301][302][303][304] დიდ ბრიტანეთში ჩატარებული კოჰორტული კვლევის თანახმად, აივ დადებითი, COVID-19 ინფიცირებული პაციენტები სიკვდილობის უფრო მაღალ რისკს ექვემდებარებოდნენ, ვიდრე ზოგადი მოსახლეობა (საფრთხის თანაფარდობა 2.59), სოციალური სტატუსის, ეთნიკურობის, მოწევის სტატუსის და სიმსუქნის გათვალისწინების შემდეგაც.[305] აფრიკელ მოსახლეობაში კლინიკური მიმდინარეობა ჯერჯერობით უცნობია; ერთი წინასწარი კვლევის თანახმად, სამხრეთ აფრიკაში მცხოვრები აივ დადებითი პირები სიკვდილობის უფრო მაღალი რისკის ქვეშ არიან, ვიდრე არაინფიცირებული პირები, ვირუსის სუპრესიის მიუხედავად.[306] აშშ-ის ერთ-ერთ კოჰორტულ კლევაში, COVID-19-ის მქონე აივ ინფიცირებულ პაციენტებში აღმოჩნდა უფრო მაღალი 30-დღიანი სიკვდილობა, ვიდრე აივ-ის არმქონე პაციენტებში. თუმცა, კვლევაში გამოვლინდა, რომ სიკვდილობის ეს მომატებული მაჩვენებელი მიეწერება თანმხლები დაავადებების ზოგად მაღალ დატვირთვას ამ პოპულაციაში და არა აივ-ს.[307] აშშ-ის, დიდი ბრიტანეთისა და ევროპული ორგანიზაციების რეკომენდაციით, რადგანაც აივ-დადებითი პირების დიდი ნაწილი უფროსი ასაკისაა და შეიძლება ჰქონდეთ თანმხლები ქრონიკული დაავადებები (გულსისხლძარღვთა, ფილტვის), მომატებულია COVID-19-ის მძიმე ფორმის რისკი. გაიდლაინებით რეკომენდებულია, რომ ინფორმაციის სიმწირის გამო, სჯობს დამატებითი სიფრთხილე გამოიჩინონ აივ-ინფიცირებულმა პირებმა, განსაკუთრებით შორსწასული (CD4 უჯრედების რაოდენობა < 200/მიკროლიტრი) ან ცუდად კონტროლირებული დაავადების შემთხვევაში. გრიპის და პნევმოკოკის საწინააღმდეგო ვაქცინაცია აუცილებელია.[308][309] აშშ-ის გაიდლაინებით ასევე რეკომენდებულია ანტირეტროვირუსული რეჟიმის მედიკამენტების სულ მცირე 30-დღიანი მარაგის ქონა, იდეალურ შემთხვევაში 90 დღის მარაგის.[308] ამერიკის ინფრექციური დაავადებების საზოგადოების და აივ მედიცინის ასოციაციის რეკომენდაციებში ნათქვამია, რომ აივ ინფიცირებულ პაციენტებს აქვთ სიცოცხლის ნორმალური ხანგრძლივობა და უპრობლემოდ განკურნებადი ინფექცია, შესაბამისად, აივ სტატუსი და აივ-ის მიმდინარე კონტროლი არ უნდა იყოს ფაქტორი პოტენციურად სიცოცხლის შენარჩუნების ინტერვენციის ან კლინიკურ კვლევებში მონაწილეობის შესახებ გადაწყვეტილების მიღების დროს. ანტირეტროვირუსული თერაპია უნდა გაგრძელდეს საავადმყოფოში შეფერხების გარეშე. ანტირეტროვირუსულ თერაპიაში ცვლილებების შეტანა, როგორც წესი, რეკომენდებული არ არის. ვირუსული დატვირთვის რუტინული მონიტორინგი შეგვიძლია გადავდოთ 6 თვემდე პერიოდის განმავლობაში პაციენტებში, რომელთაც სუპრესირებული აქვთ ვირუსის რაოდენობა და კარგად ემორჩილებიან მკურნალობას, რათა შემცირდეს ტვირთი ლაბორატორიებში, სადაც ტარდება ტესტირება. ვირუსული დატვირთვის ტესტირება პრიორიტეტული უნდა იყოს პაციენტებისთვის, რომელთაც აქვთ მკურნალობის მიმართ დამყოლობის პრობლემები, არ აქვთ ვირუსი სრულად სუპრესირებული, იწყებენ ახალ მედიკამენტურ რეჟიმს ან არიან ორსულად.[310] ექსპოზიციამდელი პროფილაქტიკა აივ პრევენციისთვის უნდა ჩატარდეს ჩვენებისამებრ; არ არსებობს მტკიცებულება COVID-19-ის წინააღმდეგ ეფექტურობის შესახებ.[311] დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრების რეკომენდაციით, აივ ინფიცირებულმა პირებმა შეიძლება მიიღონ Pfizer-BioNTech და Moderna ვაქცინები, თუ უკუჩვენება არ არსებობს. უცნობია, ექნება თუ არა ვაქცინას დაცვის იგივე ხარისხი აივ-ინფიცირებულებში, როგორიც აივ-უარყოფითებში. [310]

დამატებითი რესურსები:

ჰოჯკინის ლიმფომა

შუალედური გაიდლაინები ზრდასრული პაციენტების მართვის თაობაზე დამტკიცებულია დიდი ბრიტანეთის, ავსტრალიის და ახალი ზელანდიის ექსპერტების მიერ.[312][229] ჰოჯკინის ლიმფომა განკურნებადია პაციენტების უმეტესობაში. მაღალი პრიორიტეტი ენიჭება დოზირებას და ინტენსიურ მკურნალობას; რეკომენდაციები გაიცემა ადრეული და შორსწასული სტადიის დაავადების, ჰოჯკინის რეციდივის, კვანძოვანი, ლიმფოციტებით მდიდარი ჰოჯკინის შემთხვევებისთვის.

ამერიკის ჰემატოლოგიის საზოგადოებამ ასევე გამოაქვეყნა რჩევები ჰოჯკინის ლიმფომის მკურნალობის შესახებ.[313] ქიმიოთერაპია და სტადიის დამდგენი შუალედური პოზიტრონ ემისიური ტომოგრაფია/კომპიუტერული ტომოგრაფია (PET/CT), როგორც წესი, უპირატესია ქიმიოთერაპია პლიუს რადიოთერაპიასთან შედარებით ადრეული და გვიანი სტადიის დაავადების შემთხვევაში, ვინაიდან საჭიროებს ნაკლებ ჰოსპიტალურ ვიზიტს. ლიმფომას რადიაციული მკურნალობის საერთაშორისო ონკოლოგიური ჯგუფი გამოსცემს ურგენტულ გაიდლაინებს რადიოთერაპიის შესახებ ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი მდგომარეობების სამკურნალოდ, საჭიროების შემთხვევაში. შეიძლება გამოიყენოთ ალტერნატიული დოზის ფრაქციები.[69] ბლეომიცინის გამოყენებისგან თავი უნდა შევიკავოთ PET/CT-ის უარყოფითი პასუხის შემთხვევაში, ბლეომიცინით გამოწვეული პნევმონიტის განვითარების რისკის შესამცირებლად. მრავალი ექსპერტი რეკომენდაციას უწევს გრანულოციტი-კოლონიის მასტიმულირებელი ფაქტორის გაძლიერებულ გამოყენებას ნეიტროპენიის შესამცირებლად და პროფილაქტიკური ანტიბიოტიკების მოხმარებას ნეიტროპენიაზე ეჭვის გაჩენის შემთხვევაში. რეკომენდაციები ასევე მოცემულია ხანდაზმული და პედიატრიული პაციენტებისთვის, ასევე განმეორებითი ან რეზისტენტული დაავადების მქონე პირთათვის.[313] 

ჰოსპიტალური ბაქტერიული პნევმონია (განისაზღვრება, როგორც პნევმონია, რომელიც განვითარდა ჰოსპიტალიზაციიდან სულ მცირე 48 საათის შემდეგ და ინკუბაციურ პერიოდში არ იყო ჰოსპიტალიზაციისას) რთული გასარჩევია COVID-19-პნევმონიისგან. დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინების თანახმად, COVID-19-ის პანდემიის ფონზე, პნევმონიების უმეტესობა ვირუსულია და ბაქტერიული კოინფექცია გვხვდება COVID-19-ის მქონე პირების 10%-ზე ნაკლებში. თუმცა, ბაქტერიული პნევმონია უფრო სავარაუდოა კრიტიკული დახმარების განყოფილებებში, ვიდრე სხვა ჰოსპიტალურ პირობებში.[244] როცა შესაძლებელია, კლინიცისტმა უნდა განიხილოს მკურნალობის სარგებელი, რისკი და შესაძლო შედეგი პაციენტთან, ან მის ნათესავებთან/მომვლელებთან. პაციენტის არჩევანი მკურნალობისა და მისი ესკალაციის შესახებ უნდა გაითვალისწინოთ. კლინიცისტმა უნდა გაარკვიოს, ხომ არ აქვს პაციენტს რაიმე გეგმა, ხომ არ აცხადებს უარს მკურნალობაზე ან აქვს თხოვნა რეანიმაციის შეწყვეტის შესახებ.

ანტიბიოტიკის გამოყენებაზე გადაწყვეტილების მისაღებად და დიაგნოზისთვის რეკომენდებულია გამოკვლევები, როგორიცაა კულტივირება და მგრძნობელობა, COVID-19 -ის ვირუსზე პოლიმერაზული ჯაჭვური რეაქცია, გულმკერდის რადიოლოგიური კვლევა, სისხლის საერთო ანალიზი, ლეგიონელას და პნევმოკოკის ანტიგენის კვლევა.[244] დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინების თანახმად, თუ დარწმუნებული ხართ, რომ კლინიკური ნიშნები COVID-19-ისთვის დამახასიათებელია, სჯობს არ დაიწყოთ ანტიბიოტიკოთერაპია. თუმცა, ემპირიული ანტიბიოტიკოთერაპია მოწოდებულია ბაქტერიულ ინფექციაზე ეჭვის შემთხვევაში, როცა ვლინდება შესაბამისი სიმპტომები და ლოკალიზებული ნიშნები გულმკერდის კვლევაზე.[244] ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის გაიდლაინებით, ანტიბიოტიკები არ უნდა დაინიშნოს მსუბუქი COVID-19-ის შემთხვევაში; ანტიბიოტიკი ინიშნება საშუალო სიმძიმის შემთხვევაში, როდესაც არსებობს ეჭვი კლინიკურ ბაქტერიულ ინფექციაზე.[23] ანტიბიოტიკებით მკურნალობა უნდა დაიწყოს დიაგნოსტირებიდან 4 საათის განმავლობაში. თუ პაციენტს შესაძლო სეფსისი აქვს, 1 საათის განმავლობაში.[244]

ანტიბიოტიკის შერჩევა დამოკიდებულია მგრძნობელობის ადგილობრივ მონაცემებსა და ხელმისაწვდომობაზე. ანტიბიოტიკის გამოყენებაზე სპეციალისტის რჩევის მიღება რეკომენდებულია პაციენტებისთვის, რომლებიც იმუნოსუპრესირებულები არიან, არიან ორსულად ან კრიტიკული მოვლის განყოფილებაში ან აქვთ ანამნეზში რეზისტენტული პათოგენით ინფექცია, ფილტვის დაავადების განმეორებითი ინფექციური გართულებები. ანტიბიოტიკების გამოყენება უნდა გადაიხედოს 24-48 საათში, ან როცა ტესტის შედეგები გახდება ცნობილი. ანტიბიოტიკოთერაპიის შეწყვეტა უსაფრთხოა, როდესაც ნიშნები, სიმპტომები ან ტესტი მიუთითებს COVID-19 პნევმონიაზე და ბაქტერიული ინფექციის მტკიცებულება არ არსებობს. თუ ანტიბიოტიკოთერაპია გრძელდება, აუცილებელია ამ გადაწყვეტილების მონიტორინგი და გადახედვა.[244] პაციენტების მართვის სტრატეგია უნდა გადაფასდეს იმ შემთხვევაში, თუ არ გაუმჯობესდა მათი კლინიკური მდგომარეობა ან სიმპტომები დამძიმდა; შეიძლება საჭირო გახდეს სპეციალისტის რჩევის მიღება.[244]

იდიოპათიური პულმონური ფიბროზი

დიდი ბრიტანეთის ჯანდაცვის და სამედიცინო დახელოვნების ეროვნული ინსტიტუტი (NICE) და კანადის თორაკალური საზოგადოება აქვეყნებს გაიდლაინებს ფილტვის ინტერსტიციული დაავადების, მათ შორის იდიოპათიური ფიბროზის მართვის შესახებ, COVID-19-ის პანდემიის დროს.[314][315] ბევრი პაციენტი, რომელთაც აღენიშნებათ ფილტვის იდიოპათიური ფიბროზი, COVID-19-ით მძიმე ავადმყოფობის რისკის ქვეშ არიან. ექიმებმა უნდა იმსჯელონ პაციენტებთან ერთად, არის თუ არა სამედიცინო ვიზიტებზე მისვლის სარგებელი უფრო მეტი, ვიდრე პოტენციური რისკები. პაციენტებს და მომვლელებს უნდა ურჩიოთ შეადგინონ მიმდინარე მედიკამენტების/არსებული დაავადებების, ალერგიების სია, ასევე მოწოდებულია კლინიკის წერილის შენახვა, რათა COVID-19-ის მკურნალობისთვის მისულებმა წარუდგინონ პერსონალს. ექიმებმა უნდა დაადგინონ, აქვთ თუ არა პაციენტებს წინასწარი გეგმები, უარს ამბობენ თუ არა მკურნალობაზე (მაგ. რეანიმაციის საწინააღმდეგო აქტი) და გაითვალისწინონ აღნიშნული საკითხები.[314]

თუ პაციენტი იღებს მედიკამენტს, რომელსაც აქვს ეფექტი იმუნურ პასუხზე, შესაძლებელია COVID-19-ის გამოვლენა ატიპურად; მაგალითად, კორტიკოსტეროიდების ფონზე შეიძლება არ გამოვლინდეს ცხელება. შეფასება შეიძლება გართულდეს ფილტვის ინტერსტიციული დაავადების სიმპტომების გამო; მედიკამენტების გვერდითი ეფექტები შეიძლება წააგავდეს COVID-19-ის სიმპტომებს.[314] COVID-19-ის ფონზე სხვა ჩვენებით დანიშნული მედიკამენტების შეწყვეტა, დაკორექტირება და ხელახლა დაწყება უნდა განიხილოთ პაციენტის შესაბამის ექიმებთან. [314][315] ზოგიერთი მედიკამენტის ნახევარდაშლის პერიოდის გათვალისწინებით, იმუნოსუპრესია გაგრძელდება მკურნალობის შეწყვეტიდან გარკვეული პერიოდის განმავლობაში. პაციენტები, რომლებიც იღებენ პრედნიზოლონის შემანარჩუნებელ დოზას, არ უნდა წყვეტდნენ მის მიღებას COVID-19-ის შემთხვევაში; შესაძლებელია განვითარდეს თირკმელზედა ჯირკვლის კრიზი, დოზა დროებით შეიძლება მოუმატოთ COVID-19-ის ფონზე. იმუნოთერაპიის წამოწყება უნდა გადაიდოს პაციენტებში, რომლებსაც ახლახანს დაუდგინდათ COVID-19 ან ეჭვია ინფექციაზე.[314][315] ანტიბიოტიკური საშუალებები შეიძლება გაგრძელდეს იმ შემთხვევაში, თუ პაციენტის სისხლის პარამეტრები მისაღებ დიაპაზონშია და შეჩერების სხვა მიზეზი არ არსებობს (მაგ. მნიშვნელოვანი გვერდითი ეფექტები). [314][315] თუ COVID-19-ის მქონე პაციენტებს აქვთ თირკმლის მწვავე დაზიანების ან ღვიძლის ფუნქციის დარღვევის მიმანიშნებელი ტესტები, მედიკამენტები უნდა შეწყდეს ან დაკორექტირდეს, ადგილობრივი ფორმულარის რჩევების მიხედვით.[314]

COVID-19-ის არმქონე პაციენტების შემთხვევაში, დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინების რჩევის მიხედვით ექიმებმა უნდა იმსჯელონ პაციენტებთან ერთად იმუნოსუპრესანტებით მკურნალობის დროებით შეწყვეტის თაობაზე, თუ სარგებელი არ აღემატება პაციენტის ფილტვის მდგომარეობის გამწვავების რისკს. [315] კანადური რეკომენდაციების თანახმად, კლინიცისტებმა ყველაზე დაბალი ეფექტური დოზით უნდა გამოიყენონ იმუნომოდულატორული თერაპია.[315]

იმუნოსუპრესანტების დაწყების საკითხი პაციენტებში, რომლებსაც COVID-19 არ აქვთ, განსახილველია მდგომარეობის სტაბილურობა, მკურნალობის რისკის პროფილი, მკურნალობის დაყოვნების შესაძლო შედეგები, მონიტორინგის და დოზის დაკორექტირების შესაძლებლობა, მკურნალობის სიხშირე და მეთოდი, მკურნალობის შემცირების/შეწყვეტის შესაძლებლობა. იმ პაციენტებმა, რომლებიც მკურნალობენ იმუნოსუპრესორული თერაპიით, უნდა გააგრძელონ მკურნალობა, როგორც სტანდარტულად, რათა შეამცირონ მათი მდგომარეობის გაუარესების რისკი. შესაძლებელია უსაფრთხო იყოს სისხლის ტესტების მონიტორინგს შორის ინტერვალის გაზრდა, თუ პაციენტის მდგომარეობა სტაბილურია და იზოლირებულია. თუ პაციენტის მდგომარეობა პასუხობს იმუნოსუპრესანტებზე და მათ არ შეუძლიათ გაიკეთონ სისხლის ანალიზი, პრედნიზოლონი შეიძლება დაინიშნოს ყველაზე დაბალი დოზით. ანტიბიოტიკოთერაპია არ ზრდის COVID-19 ინფიცირების რისკს ან უფრო მძიმე დაავადების რისკს. პაციენტებმა, რომლებიც უკვე იღებენ ანტიბიოტიკოთერაპიას, უნდა გააგრძელონ მკურნალობა. ფილტვის იდიოპათიური ფიბროზის ახალი დიაგნოზის შემთხვევაში შეიძლება დაიწყოს ანტიფიბროზული თერაპია (მულტიდისციპლინური) თუ კმაყოფილდება კრიტერიუმები და შესაძლებელია სისხლის მონიტორინგი.[315]

ახალი ამბულატორიული ვიზიტები უნდა იყოს სატელეფონო ან ვიდეო-ვიზიტი, თუ ეს შესაძლებელია. თუ მნიშვნელოვნად არ შეიცვლება პაციენტის მდგომარეობა, გასული 6 კვირის განმავლობაში ჩატარებული სისხლის ანალიზები, ბოლო 6 თვის განმავლობაში ფილტვების ფუნქციის ტესტები და ბოლო 12 თვის განმავლობაში გაკეთებული ტომოგრაფიული სკანირება შეიძლება გამოიყენოთ დიაგნოსტიკის და მკურნალობის სახელმძღვანელოდ. ახალი ტესტები უნდა ჩატარდეს, თუ მსგავსი ტესტის შედეგები არ არის ხელმისაწვდომი და საჭიროა სასწრაფოდ გადაწყვეტილებების მიღება. კერძოდ, ბრონქოსკოპიასა და ფილტვების ფუნქციის ტესტირებას COVID-19- ის გავრცელების პოტენციალი აქვს, ასე რომ, ეს უნდა ჩატარდეს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ტესტირება გადაუდებელია და პირდაპირ გავლენას მოახდენს პაციენტებზე. პაციენტები, რომლებსაც პირისპირ ვიზიტები სჭირდებათ, უნდა გადიოდნენ სკრინინგს ვიზიტამდე (ტელეფონით) COVID-19- ის სიმპტომების აღმოსაჩენად. ჩამოსვლისთანავე, მათ ხელახლა უნდა ჩაუტარდეთ სიმპტომების სკრინინგი და უნდა გაიზომოს ტემპერატურა.[314] კანადის გაიდლაინების თანახმად, რესურსების ხელმისაწვდომობის შემთხვევაში ტესტირება SARS-CoV-2-ზე რეკომენდებუია ბრონქოსკოპიის ან ფილტვის ბიოფსიის შესრულებამდე 1-2 დღით ადრე. არჩევითი ბრონქოსკოპია ან ფილტვის ბიოფსია უნდა გადაიდოს COVID-19-ით ინფიცირებულ პაციენტებში.[315]

ჟანგბადის საჭიროების გრძელვადიანი შეფასება, თუ ეს შესაძლებელია, უნდა ჩატარდეს პაციენტის სახლში. შეფასებები შეიძლება გადაიდოს, კლინიკური საჭიროების მიხედვით, თუ პაციენტის სიმპტომები სტაბილურია. ფილტვის ტრანსპლანტაციაზე გაგზავნა სტანდარტული პროტოკოლით უნდა გაგრძელდეს. ფილტვის რეაბილიტაციაზე გაგზავნა ან ბრიტანული თორაკალური საზოგადოების ონლაინ რესურსების მიწოდება რეაბილიტაციის შესახებ მოწოდებულია იმ შემთხვევაში, თუ ადგილობრივად ეს სერვისი არ გვაქვს.[314]

COVID-19-გან გამოჯანმრთელების შემდეგ პერსისიტენტული რესპირატორული სიმპტომების მქონე პაციენტები უნდა შეფასდნენ COVID-19-ის შემდგომ ფილტვის ფიბროზზე და/ან ფილტვის უკვე არსებული ინსტერსტიციული დაავადების გამწვავებაზე.[315]

დამატებითი რესურსები:

იმუნური თრომბოციტოპენია

ამერიკის ჰემატოლოგიის საზოგადოებამ გამოაქვეყნა რჩევები პანდემიის დროს იმუნური თრომბოციტოპენიის (იმუნური თრომბოციტოპენიური პურპურა) მართვის შესახებ. მაქსიმალურად უნდა შემცირდეს ჰოსპიტალური ვიზიტები, ხოლო მკურნალობა დაეფუძნოს სიმპტომების მართვას და არა თრომბოციტების რაოდენობრივ ანალიზს. მკურნალობა უნდა იყოს ინდივიდუალური და ეფუძნებოდეს შემდეგ ფაქტორებს: თრომბოციტების რაოდენობრივი ზრდის საჭიროება, სისხლდენის მოცულობა, თანხმლები დაავადებები, SARS-CoV-2-თან ექსპოზიციის რისკის მინიმიზაცია და ჩვეული პრაქტიკა. იმუნური თრომბოციტოპენიის მქონე პაციენტთა უმრავლესობას არ აღენიშნება მძმე სისხლდენა (მათი თრომბოციტების რაოდენობა, როგორც წესი, აღემატება 10,000-20,000/მიკროლიტს) თანხმლები დაავადებების არარსებობის შემთხვევაში. ინტრავენური იმუნოგლობულინი (IVIG) ან პერორალური თრომბოპოიეტური აგენტები (მაგ. ელტრომბოპაგი ან ავატრომბოპაგი) პირველი რიგის პრეპარატებია, ვინაიდან ისინი არ იწვევენ იმუნოსუპრესიას. იმ პაციენტებისთვის, რომლებიც სტაბილურ მდგომარეობაში იმყოფებიან დაბალი დოზის იმუნოსუპრესიული წამლების გამოყენების დროს, მკურნალობის შეცვლა რეკომენდებული არ არის. მკურნალობის შეცვლა შეიძლება განვიხილოთ იმუნოსუპრესიული წამლების ან კორტიკოსტეროიდების მაღალი დოზების მიმღებ პაციენტებში; თუმცა, ასეთ დროს გასათვალისწინებელია გაძლიერებული მონიტორინგის საჭიროება და რეციდივის რისკი. ჩვენების შემთხვევაში IVIG-ის ან პერორალური თრომბოპოიეტური აგენტების გამოყენებამ შესაძლოა მოგვცეს იმუნოსუპრესიული მედიკამენტის ან კორტიკოსტეროიდების დოზის შემცირების ან შეწყვეტის საშუალება. შეძლებისდაგვარად, რიტუქსიმაბის გამოყენებისგან თავი უნდა შევიკავოთ.[316]

იმ შემთხვევაში, თუ იმუნური თრომბოციტოპენიის მქონე პაციენტს განუვითარდება COVID-19, თრომბოციტების თრომბოციტების 10,000-20,000/მიკროლიტრზე მეტი რაოდენობის შესანარჩუნებლად უნდა გამოვიყენოთ ინტრავენური იმუნოგლობულინი (IVIG); თრომბოციტების ტრანსფუზია უნდა შესრულდეს სისხლდენის მკურნალობის ან იმ პროცედურების ჩატარების შემთხვევაში, როდესაც არსებობს სიხლდენის მაღალი რისკი. თუ პაციენტი უკვე იღებს თრომბოპოიეტურ აგენტს, შეგვიძლია გავზარდოთ დოზა ან დავიწყოთ მეორე აგენტის გამოყენება. თრომბოციტების რაოდენობის გასაზრდელად შეგვიძლია განვიხილოთ კორტიკოსტეროიდების ხანმოკლე კურსიც. თუ პაციენტს გადატანილი აქვს სპლენექტომია, მიზანშეწონილია ინტრავენური ანტიბიოტიკების გამოყენება, სანამ ბაქტერიული კულტურის შედეგი არ იქნება უარყოფითი, იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც არსებობს ძლიერი ეჭვი COVID-19-ის, როგორც მდგომარეობის გამომწვევი მიზეზის არსებობაზე.[316]

2020-2021 წლის გრიპის სეზონი სავარაუდოდ დაემთხვევა მძიმე მწვავე რესპირატორული სინდრომის კორონავირუსი 2-ის (SARS-CoV-2) ცირკულაციას. გრიპის და COVID-19-ის ნიშნები და სიმპტომები მსგავსია და კლინიკურად რთული გასარჩევია; მხოლოდ ტესტირებითაა შესაძლებელი ამ ორი ნოზოლოგიის გარჩევა. აშშ-ს ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტის (NIH) COVID-19 მკურნალობის გაიდლაინები რეკომენდაციას უწევს SARS-CoV-2 და გრიპის ვირუსების ტესტირებას ყველა ჰოსპიტალიზებულ პაციენტში მწვავე რესპირატორული დაავადებით, როდესაც ორივე ვირუსი ცირკულირებს გარემოში.[66] გაიდლაინების თანახმად, გრიპის მკურნალობა მსგავსად მიმდინარეობს ყველა პაციენტში, განურჩევლად SARS-CoV-2 კოინფექციისა; ჰოსპიტალიზებულ პაციენტებში იწყება გრიპის ემპირიული მკურნალობა შედეგების ლოდინის გარეშე (გრიპის ანტივირუსული მკურნალობა შეიძლება შეწყდეს როცა გრიპი გამოირიცხება ნუკლეინის მჟავების კვლევით ზემო რესპირატორული ტრაქტის ნიმუშებზე არაინტუბირებულ პაციენტებში და ქვემო და ზემო ტრაქტის ნიმუშებზე ინტუბირებულ პაციენტებში).[66]

სეზონური ვაქცინაცია გრიპის ვირუსის საწინააღმდეგოდ შეამცირებს გრიპის პრევალენტობას, რის შედეგადაც COVID-19-ზე ეჭვის მიტანის შემთხვევები ნაკლებად გამოვლინდება და ჯანდაცვის სისტემა ნაკლებად დაიტვირთება.[92] აშშ დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრები (CDC) რეკომენდაციას უწევს გრიპის ვაქცინას ≥6 თვეზე უფროს პირებში 2020-2021 გრიპის სეზონზე.[92][317] სხვა მწვავე რესპიატორული ინფექციების გამოცდილების გათვალისწინებით, NIH COVID-19 მკურნალობის გაიდლაინების თანახმად, COVID-19 -ის მქონე პაციენტებმა უნდა მიიღონ ინაქტივირებული გრიპის ვაქცინა.[66] მონაცემები არ არსებობს გრიპის ვაქცინაციის ოპტიმალური დროის შესახებ COVID-19 დაავადებული ან COVID-19 გადატანილი პაციენტებისთვის. ვაქცინაციის დრო უნდა განისაზღვროს პაციენტის გართულებების რისკის მიხედვით, ასევე საზოგადოებრივ პირობებში გრიპის ცირკულაციის მიხედვით.[317] დიდი ბრიტანეთის 2020-2021 წლის გრიპზე იმუნიზაციის პროგრამა გაფართოებულია იმ პაციენტების ოჯახის წევრებისთვის, რომლებიც მკაცრ იზოლაციას იცავენ; პროგრამა ასევე მოიცავს მე-7 კლასამდე ბავშვებს, ჯანდაცვის და სოციალური დაცვის სფეროს მუშაკებს, რომლებიც სახლებში დადიან.[94] მოცემულ მომენტში შესაფერისი ჯგუფების იმუნიზაციის შემდეგ ხელმისაწვდომობის გათვალისწინებით, გრიპის ვაქცინა შეთავაზებული იქნება 50-64 წლის ასაკის თითოეული პირისთვის დიდ ბრიტანეთში.[94] კლინიცისტებმა უნდა ურჩიონ შესაბამის პაციენტებს გრიპის ვაქცინაციის ჩატარება.

ერთმა კვლევამ აჩვენა, რომ გრიპის ინფექცია ასოცირდება SARS-CoV-2 ინფექციის დაბალ რისკთან, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ მათ შორის შეიძლება არსებობდეს პათოგენური კონკურენცია. გრიპითა და SARS-CoV-2-ით კოინფექცია ასოცირდება სიკვდილის ან მძიმე დაავადების რისკთან.[318]

სწავლის უუნარობა

დიდ ბრიტანეთში, COVID-19-ით გამოწვეული სიკვდილიანობა მეტია სწავლის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პაციენტებში, ვიდრე ზოგად მოსახლეობაში. სწავლის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა რაოდენობა 3-ჯერ უფრო მაღალი იყო COVID-19-ით გარდაცვლილთა შორის. განსხვავება კიდევ უფრო მაღალი იყო ახალგაზრდა ასაკობრივ ჯგუფებში.[319]გაიდალინები იძლევა რეკომენდაციას, რომ პაციენტთა ეს ჯგუფი უზრუნველყოფილი იყოს სამედიცინო ინფორმაციის, აქტივობების და პრეფერენციების პორტატული შეჯამება, რათა ჰოსპიტალიზაციის შემთხვევაში მედპერსონალს გაუადვილდეს მათი მკურნალობა. სწავლის შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთან მომუშავე თემის ჯგუფები წახალისებულნი არიან, საკუთარ პაციენტებთან და მათ ოჯახებთან ერთად შეიმუშავონ COVID-19-ის მკურნალობის გეგმები, რომელიც უნდა შეიცავდეს შემდეგ ფაქტორებთან დაკავშირებულ ნებისმიერ საკითხს: დიაგნოზის გამორჩენა, მშობლების, მომვლელების და ოჯახის წევვრების შეხედულებები, მიზანშეწონილი კორექტირება მართვის ან დანიშნულების კუთხით, კომუნიკაციის საჭიროებები, ფსიქიკური ჯანმრთელობის ხელშეწყობა სპეციალისტის მიერ, მკურნალობის წინასწარი გეგმა, მათ შორის პრეფერენციები სიცოცხლის დასასრულის შესახებ და რეანიმაციაზე უარის თქმის შესაბამისი დოკუმენტების განხილვა.[320] დაცული უნდა იყოს სოციალური დისტანცირების წესები, საზოგადოებრივმა სამსახურებმა უნდა გამოიყენონ სატელეფონო და ვიდეო საშუალებები, რათა დაუკავშირდნენ პაციენტებს და მომვლელებს, საჭიროების შემთხვევაში.[320]

COVID-19-ის მქონე პაციენტებს შეიძლება ჰქონდეთ დარღვევები ღვიძლის ფუნქციურ ტესტებზე, მათ შორის მომატებული ამინოტრანსფერაზები და მსუბუქად მომატებული ბილირუბინი. შრატში დაბალი ალბუმინი ჰოსპიტალიზაციისას არის COVID-19-ის სიმძიმის მარკერი. ღვიძლის დაავადებების შემსწავლელი ამერიკული ასოციაცია, გასტროენტეროლოგიის ამერიკული ასოციაცია და აზია-წყნარი ოკეანეთის სამუშაო ჯგუფი ღვიძლის პათოლოგიების მიმართულებით, რეკომენდაციას უწევენ ღვიძლის ბიოქიმიის რეგულარულ მონიტორინგს ყველა ჰოსპიტალიზებულ პაციენტში, რომელსაც COVID-19 აქვს, განსაკუთრებით თუ მიმდინარეობს მკურნალობა რემდესივირით ან ტოცილიზუმაბით, ბაზისური მაჩვენებლების განურჩევლად.[44][53][321] აზია-წყნარი ოკეანეთის სამუშაო ჯგუფის თანახმად, ღვიძლის ტესტების ოპტიმალური ინტერვალი უცნობია, მაგრამ მისაღებია კვირაში ორჯერ მონიტორინგი ჰეპატოტოქსიკური მედიკამენტების მიღებისას და ფონური დაავადებების მქონე პირებში, უფრო ხშირად მონიტორინგი რეკომენდებულია ღვიძლის პათოლოგიური ფუნქციის შემთხვევაში.[53] ღვიძლის დაავადებების შემსწავლელი ასოციაციის რეკომენდაციის თანახმად, ღვიძლის ბიოქიმიური პროფილი არ უნდა იყოს უკუჩვენება კვლევითი ან ექსპერიმენტული თერაპიებისთვის, თუმცა თუ ასპარტატ ან ალანინ ამინოტრანსფერაზების დონე 5-ჯერ მეტია ნორმის ზედა ზღვართან შედარებით, გარკვეული ექსპერიმენტული მედიკამენტების გამოყენება მიზანშეწონილი არ არის.[44] აზია-წყნარი ოკეანეთის სამუშაო ჯგუფის რეკომენდაციით, COVID-19-ის თერაპიების ულიცენზიო გამოყენება ფრთხილადაა მოწოდებული ღვიძლის ფუნქციის დარღვევის ფონზე; მკურნალობა უნდა შეჩერდეს საშუალო-მძიმე დაზიანების დროს (ALT >5 ჯერ მეტია ზედა ზღვარზე ან ტუტე ფოსფატაზა >2 ჯერ მეტია ზედა ზღვარზე, და ჯამური ბილირუბინი >2 ჯერ მეტია ზედა ზღვარზე; ან ვლინდება კოაგულოპათია ან კლინიკური დეკომპენსაცია).[53] COVID-19-ის და ღვიძლის ბიოქიმიის დარღვევის მქონე პაციენტებში განსახილველია ღვიძლის ფუნქციური ტესტების დარღვევის სხვა მიზეზებიც, როგორიცაა ვირუსული ჰეპატიტები.[53][321] აუტოიმუნური ჰეპატიტის ან ღვიძლის ტრანსპლანტის მქონე პაციენტებში, რომელთაც COVID-19 განუვითარდებათ, ბიოფსიით უნდა დადასტურდეს დაავადების სავარაუდო გამწვავება ან მწვავე უჯრედული უარყოფა.[44] აზია-წყნარი ოკეანეთის სამუშაო ჯგუფი რეკომენდაციას უწევს B ჰეპატიტის ზედაპირის ანტიგენის (HBsAg) სკრინინგს პაციენტებში, რომლებიც სისტემურ კორტიკოსტეროიდებს ან სხვა ძლიერ იმუნოსუპრესანტებს იღებენ 7 დღით ან უფრო ხანგრძლივად, ვიდრე COVID-19-ის თერაპიას. ტოცილიზუმაბი ასოცირდება B ჰეპატიტის ვირუსის რეაქტივაციასთან. ევროპული გაიდლაინებით რეკომენდებულია B ჰეპატიტის ვირუსზე სკრინინგი სეროლოგიურად, სანამ ტოცილიზუმაბს დანიშნავთ.[45] C ჰეპატიტის ვირუსის (HCV) შემთხვევაში პროტეაზას ინჰიბიტორის შემცველი პირდაპირი ანტივირუსული რეჟიმის გამოყენება ლოპინავირი/რიტონავირის თანხლებით უკუნაჩვენებია, რადგან პროტეაზას ინჰიბიტორის კონცენტრაცია იზრდება კომბინაციური მკურნალობის დროს; იმატებს ალანინ ტრანსამინაზა.[53]

ევროპის ნევროლოგიის აკადემიამ გამოაქვეყნა რჩევები COVID-19-ის პანდემიის დროს შაკიკის მქონე პაციენტების მართვის შესახებ.[322] შაკიკით დაავადებულ პაციენტებს უნდა მოვუწოდოთ განაგრძონ შაკიკის მაპროვოცირებელი ცხოვრების წესისა და კვებითი ფაქტორების მართვა, ასეთებია: მაგ. სტრესი, დიეტა, ალკოჰოლის მოხმარება და ძილი. სოციალურმა იზოლაციამ, შფოთვამ და დეპრესიამ შესაძლოა უარყოფითად იმოქმედოს მედიკამენტის ჭარბი მოხმარების კუთხით. მწვავე შაკიკის სამკურნალოდ მედიკამენტების მიღება უნდა შეიზღუდოს და არ აღემატებოდეს კვირაში ერთჯერად მოხმარებას. საჭიროებისამებრ პაციენტებმა უნდა გამოიყენონ არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატები: მათი ეფექტურობა დადგენილია მწვავე შაკიკის მკურნალობაში, ამასთან, არ არსებობს მტკიცებულებები, რომ ეს მედიკამენტები აუარესებენ COVID-19-ის სიმპტომებს. მწვავე ეპიზოდების დროს, საჭიროებისამებრ, ასევე შეგვიძლია პარაცეტამოლის და ტრიპტანების მოხმარება. სადაც შესაძლებელია, უნდა წარმოებდეს მუდმივი მონიტორინგი ტელემედიცინის გზით.

მიტრალური სარქვლის რეგურგიტაცია

ამერიკის კარდიოლოგიის კოლეჯის და გულსისხლძარღვთა ანგიოგრაფიის და ინტერვენციების საზოგადოების პოზიცია-განცხადება რეკომენდაციას უწევს პაციენტების ტრიაჟს გულის სტრუქტურული დაავადებების ინტერვენციებზე/პროცედურაზე გასაგზავნად პანდემიის განმავლობაში.[154] რეკომენდაციების თანახმად, მიტრალური სარქვლის პერკუტანეული ჩანაცვლება (ნაპირ-ნაპირ) შეიძლება გადაიდოს მიტრალური რეგურგიტაციის მქონე პაციენტების უმეტესობისთვის. ზოგიერთი მაღალრისკიანი პაციენტი მაინც საჭიროებს ამ ჩარევას პანდემიის პერიოდში. თუ პროცედურა გადაიდო, პაციენტებს ყოველკვირეულად უნდა უკავშირდებოდეთ, რათა დეკომპენსაცია არ გამოგრჩეთ. სარქველით სარქველში ტრანსკათეტერული მიტრალური სარქვლის ჩანაცვლება ბევრ რესურსს საჭიროებს და უნდა გადაიდოს თუ პაციენტი მედიკამენტურ მართვას ემორჩილება ამ პერიოდში. სარქველით სარქველში ტრანსკათეტერული მიტრალური სარქვლის ჩანაცვლება უნდა განიხილებოდეს მძიმე ბიოპროთეზული მიტრალური სტენოზის ან რეგურგიტაციის შემთხვევებში, როცა პაციენტი ჰოსპიტალიზებულია გულის შეგუბებითი უკმარისობით ან თუ ბოლო 30 დღის განმავლობაში იყო ჰოსპიტალიზებული ამ დიაგნოზით თერაპიის ოპტიმიზირების მიუხედავად.

გულის სარქველების ბრიტანულმა საზოგადოებამ გამოაქვეყნა რეკომენდაციები გულის სარქვლოვანი დაავადების ამბულატორიული მართვის შესახებ COVID-19 პანდემიის კონტექსტში. მათი რეკომენდაციით, მძიმე სიმპტომური მიტრალური რეგურგიტაცია უნდა განიხილოს ურგენტულ ქირურგიულ შემთხვევად; ტრანსკათეტერული მიტრალური თერაპიები განიხილება დეკომპენსირებული რეგურგიტაციის დროს, როცა შეუძლებელია ქირურგიული ჩანაცვლება დროულად.[195]

მიელომური დაავადება

ჰემატოლოგიის ამერიკული საზოგადოება და ევროპის მიელომის ქსელი (EMN) გვირჩევს, რომ მრავლობითი მიელომის მქონე პაციენტებში, რომელთაც აქტიური დაავადება აქვთ, უნდა გაგრძელდეს მკურნალობა COVID-19-ის პანდემიის ფონზე, თუმცა შესაძლებელია ადაპტირება ისე, რომ პაციენტების ექსპოზიციის რისკი დაბალი იყოს.[294][323] თუ პაციენტი მკურნალობას საჭიროებს, რეკომენდებულია ბორტეზომიბის, ლენალიდომიდის და დექსამეტაზონის 6-12 ციკლი, შემდეგ ლენალიდომიდის შემანარჩუნებელი კურსით (ბორტეზომიბის დამატებით ყოველ 2 კვირაში ერთხელ, მაღალი რისკის პაციენტებში). მიელომას მქონე ხანდაზმული პაციენტები შეიძლება იწყებდნენ მკურნალობას ბორტეზომიბის, ლენალიდომიდის და დექსამეტაზონის ციკლით ან დარატუმუმაბით, ლენალიდომიდით და დექსამეტაზონით. არჩევანი დამოკიდებულია ციტოგენეტიკურ რისკსა და სხვა თანმხლებ დაავადებებზე. თუ საჭიროა, ლენალიდომიდი და დექსამეტაზონი შეიძლება გაგრძელდეს შედეგის მიღწევის შემდეგ.[294]

პაციენტებმა უნდა გააგრძელონ შემანარჩუნებელი თერაპიის მიღება რეციდივის რისკის შესამცირებლად. ლენალიდომიდი შეიძლება დაინისნოს 2 თვით, ტელემედიცინის გამოყენებით და სახლში ფლებოტომიით, საჭიროებისამებრ. მაღალი რისკის პაციენტები, რომლებიც ბორტეზომიბის, ლენალიდომიდის და დექსამეტაზონის ციკლით მკურნალობენ, აგრძლებენ კურსს; თუმცა, საჭიროებისამებრ შეიძლება გადასვლა ლენალიდომიდი და დექსამეტაზონის რეჟიმზე. თუ პაციენტს განუვითარდა COVID-19, შემანარჩუნებელი თერაპია უნდა შეწყდეს მანამ, სანამ ინფექცია ალაგდება. ჰემატოპოეზური ღეროვანი უჯრედების ტრანსპლანტაცია უნდა გადაიდოს თუ რესურსები შეზღუდულია; სხვამხრივ, შესაბამის პაციენტებში უნდა ჩატარდეს პროცედურა, განსაკუთრებით მაღალი რისკის შემცველი მიელომის შემთხვევაში.[294]

ევროპის მიელომის ქსელი გვაწვდის რეკომენდაციებს ტრანსპლანტაციის შესაფერისი და არაშესაფერისი პაციენტებისთვის. აუტოლოგიური ტრანსპლანტაცია უნდა გადაიდოს სტანდარტული რისკის შემთხვევაში, მაგრამ შეიძლება ჩატარდეს მაღალი რისკის შემთხვევაში ინდუქციის 5-8 ციკლის შემდეგ. RVD, ბორტეზომიბი თალიდომიდით და დექსამეტაზონი, (VTD), ან დარატუმუმაბი VTD-ით უპირატესი თერაპიებია ინდუქციისთვის.[323] იმ შემთხვევაში, თუ უკუნაჩვენებია ტრანსპლანტაცია, პაციენტები იღებენ პერორალურ რეჟიმებს (მაგ. Rd), რომელსაც ემატება ბორტეზომიბი ან დარატუმუმაბი მაღალი რისკის შემთხვევაში ან თუ Rd წარუმატებელია.[323]

ავსტრალიის და ახალი ზელანდიის გაიდლაინების თანახმად, მკურნალობა პანდემიის დროს შეიძლება იყოს დამოკიდებული ხელმისაწვდომ რესურსებზე, მაგრამ მართვას საფუძვლად უნდა ედოს დაავადების კონტროლი მაღალი რისკის პაციენტებში და არასაჭირო იმუნოსუპრესიის პრევენცია დაბალი რისკის პაციენტებში.[229] გადაწყვეტილება მკურნალობის შესახებ უნდა მიიღოთ ინდივიდუალურად, ჩამოთვლილი ფაქტორების გათვალისწინებით: ახალი დაავადება vs რეციდივი, სტადია, დაავადების დატვირთვა და პროგრესირების სიჩქარე, პაციენტის ფაქტორები, მაგ. ასაკი, სისუსტე, თანმხლები დაავადებები.[229]

დიდი ბრიტანეთის მიელომის ფორუმმა გამოაქვეყნა გზამკვლევი COVID-19-ის პანდემიის დროს კლინიკური გადაწყვეტილებების მიღებაში დასახმარებლად. ახლადდიაგნოსტირებულ პაციენტებს, რომელთაც აღენიშნებათ ჰიპერკალციემია, თირკმლის უკმარისობა ან ძვლის დაავადება, უნდა შესთავაზოთ პირველადი მკურნალობა. თუ პაციენტი შეესაბამება ღეროვანი უჯრედის ტრანსპლანტაციის კრიტერიუმებს, მკურნალობა უნდა მოიცავდეს ბორტეზომბის და დექსამეტაზონს თალიდომიდით ან ციკლოფოსფამიდით. თუ პაციენტი არ შეესაბამება ტრანსპლანტაციას, ლენალიდომიდი და დექსამეტაზონი უნდა დაინიშნოს 9 ციკლით, შემდეგ კი მხოლოდ ლენალიდომიდით გრძელდება მკურნალობა. თუ პაციენტს კლინიკური რეციდივი აქვს, უნდა შესთავაზოთ მეორე და მესამე რიგის თერაპია იმ შემთხვევაში, თუ მოსალოდნელი სარგებელი აჭარბებს რისკს. აუტოლოგური ჰემატოპოეზური ღეროვანი უჯერედების ტრანსპლანტაცია უნდა გადაიდოს, გარდა კლინიკურად მაღალი რისკის დაავადებებისა. კლინიცისტმა უნდა შეაფასოს ტრანსპლანტის გარეშე მდგომარეობის დამძიმების რისკი. ალოგენური ჰემატოპოეზური ღეროვანი უჯრედების ტრანსპლანტაცია უნდა გადაიდოს.[324]

დიდი ბრიტანეთის მედიკამენტებისა და სამედიცინო პროდუქტების მარეგულირებელი სააგენტოს გადაწყვეტილებით, ორსულობის პრევენციის პროგრამები დროებით შეიცვალა პაციენტებისთვის, რომლებიც იღებენ თალიდომიდს, ლენალიდომიდს და პომალიდომიდს. სახლში ორსულობის ტესტი საკმარისია, იმ შემთხვევაში, თუ პაციენტს აქვს სათანადო მხარდაჭერა და ინსტრუქცია, ტესტი აკმაყოფილებს მინიმალური მგრძნობელობის მოთხოვნებს და შედეგი ვარიფიცირებულია მწარმოებლის მიერ. თუ კლინიკა თვლის მიზანშეწონილად, ამ მედიკამენტების მიღება შესაძლებელია დისტანციური კონსულტაციის შემდეგაც.[325]

ბრიტანეთის ნევროლოგთა ასოციაციამ წარმოადგინა სახელმძღვანელო დაავადების მოდიფიკაციის თერაპიების გამოყენების შესახებ გაფანტული სკლეროზის მქონე პაციენტებში პანდემიის დროს.[326] ABN-ის თქმით, დაავადების მამოდიფიცირებელი თერაპიების ეფექტი COVID-19-ის რისკის მიმართ უცნობია. დაავადების მამოდიფიცირებელი მკურნალობების შეთავაზება შეგვიძლია პაციენტებისთვის მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ სარგებელი გადაწონის რისკებს. COVID-19-ის ადგილობრივი გავრცელება, პაციენტის ზოგადი ჯანმრთელობა და ვირუსთან ექსპოზიცია ზეგავლენას ახდენს ამ რისკი/სარგებლის შესახებ გადაწყვეტილებაზე. პაციენტებს უნდა განემარტოთ, რომ დაავადების მამოდიფიცირებელმა თერაპიამ შესაძლოა ზეგავლენა მოახდინოს სამომავლოდ ვაქცინაზე ან COVID-19-ის სიმძიმეზე. იმ შემთხვევაში, თუ მკურნალობის დროს საჭიროა სახის ფარის გაკეთება, ამის შესახებ პაციენტი ინფორმირებული უნდა იყოს. თვითიზოლაცია შესაძლია მიზანშეწონილი იყოს გაფანტული სკლეროზის ეპიზოდისთვის მაღალი დოზის კორტიკოსტეროიდების გამოყენების შემდეგ. სახელმძღვანელოში წარმოდგენილია ინფორმაცია შესაძლო რისკების შესახებ სპეციფიკური დაავადების მდოფიკაციის თერაპიების მიხედვით.[326] აშშ-ის გაფანტული სკლეროზის ეროვნული საზოგადოების რეკომენდაციით, დაავადების მოდიფიკაციის თერაპიების გამოყენების შესახებ გადაწყვეტილება ინდივიდუალურ საფუძველზე უნდა იქნეს მიღებული, რომლის ფარგლებშიც გასათვალისწინებელია დაავადების ფაქტორები, თერაპიების რისკი და სარგებელი და COVID-19-თან დაკავშირებული რისკები.[327] გაფანტული სკლეროზის ეროვნული საზოგადოების რჩევაა პირებმა, რომლებიც იღებენ დაავადების მოდიფიკაციის თერაპიებს, უნდა გააგრძელონ მათი გამოყენება, ხოლო COVID-19-ის სიმტპომების ან ტესტის დადებითი პასუხის შემთხვევაში მათი მკრუნალობის რეჟიმი უნდა გადაიხედოს ჯანდაცვის წარმომადგენელთან, რომელიც იცნობს პაციენტის მკურნალობას.

გაფანტული სკლეროზით დაავადებული პაციენტების კოჰორტულმა კვლევამ აჩვენა, რომ COVID-19-ის მძიმე ფორმების რისკფაქტორებია ხანდაზმულობა, შეზღუდული შესაძლებლობის სიმძიმის გაფართოებული შკალის (EDSS) ქულა და სიმსუქნე.[328] კვლევამ ვერ გამოავლინა კავშირი დაავადების მოდიფიკაციის თერაპიებსა და COVID-19-ის სიმძიმეს შორის.

ღვიძლის არაალკოჰოლური ცხიმოვანი დაავადება

არაალკოჰოლური ღვიძლის ცხიმოვანი დაავადების (NAFLD) მქონე პაციენტებს აქვთ დაავადების პროგრესირების მეტი რისკი COVID-19-ის შეძენის შემთხვევაში, ვიდრე ამ დაავადების არ მქონე პირებს.[329] ევროპული გაიდლაინების მიხედვით NAFLD-ის მქონე პაციენტებში რეკომენდებულია ადრეული ჰოსპიტალიზაცია.[45] უცნობია, რამდენად არის NAFLD COVID-19-ის ცუდი პროგნოზის დამოუკიდებელი რისკფაქტორი, თუ ეს დაკვირვებები მიეწერება სიმსუქნის, ჰიპერტენზიის ან მე-2 ტიპის დიაბეტს. უნდა გაგრძელდეს არტერიული ჰიპერტენზიის მკურნალობა.[45] ექიმები ასევე უნდა შეეცადონ დიაბეტის მართვის ოპტიმიზაციას, ხელი შეუწყონ პაციენტებს წონის კლებაში და მისცენ რჩევები ნუტრიციული ქცევების შესახებ, რამაც შესაძლოა პაციენტი დაინფიცირების შემთხვევაში დაავადების მძიმე ფორმის განვითარებისგან გადაარჩინოს. მე-2 ტიპის დიაბეტის და ღვიძლის ცხიმოვანი დაავადების მქონე პაციენტებში შესაძლებელია ჰიპერანთების სკრინინგი, ლაბორატორიული ტესტების საშუალებით, რათა განისაზღვროს იმუნოსუპრესიის შესაძლო სარგებელი.[278]

ფარული და აგრესიული არაჰოჯკინის ლიმფომები ასოცირებულია უარეს გამოსავალთან COVID-19-ის მქონე პაციენტებში.[188][58] შუალედური გაიდლაინები ზრდასრული პაციენტების მართვის თაობაზე დამტკიცებულია დიდი ბრიტანეთის, ავსტრალიის და ახალი ზელანდიის ექსპერტების მიერ.[312][229] არაჰოჯკინის ლიმფომის აგრესიული ქვეტიპების შემთხვევაში მკურნალობა განკურნების მიზნით ტარდება და ეს კლინიკური პრიორიტეტია. რეკომენდაციები გაიცემა ბურკიტის ლიმფომის, დიფუზური B-უჯრედული ლიმფომის, პირველადი მედიასტინური B უჯრედული ლიმფომის, ცენტრალური ნერვული სისტემის ლიმფომის, პერიფერიული T უჯრედული ლიმფომის და მორეციდივე/რეფრაქტერული აგრესიული ლიმფომის შემთხვევებისთვის. დაბალი ხარისხის, არაჰოჯკინის ლიმფომის მქონე პაციენტებში, თუ საჭირო არ არის დაუყოვნებლივ მკურნალობა, შესაძლებელია მხოლოდ მონიტორინგი; მკურნალობის დაწყების შესახებ გადაწყვეტილება უნდა დაეფუძნოს რისკი–სარგებლის შესახებ დისკუსიის დასკვნას პაციეტნსა და ექიმს შორის.

ამერიკის ჰემატოლოგიის საზოგადოებამ გამოაქვეყნა რჩევები აგრესიული ლიმფომების მართვის შესახებ. R-CHOP (რიტუქსიმაბი პლიუს ციკლოფოსფამიდი, დოქსორუბიცინი, ვინკრისტინი და პრედნიზოლონი) რჩება მკურნალობის სტანდარტად გაფანტული დიდი B უჯრედული ლიმფომისთვის. ხანდამზული პაციენტებისთვის რეკომენდებულია R-mini-CHOP (შემცირებული დოზის რეჟიმი) ზრდის ფაქტორთან ერთად. კანქვეშა რიტუქსიმაბი შეიძლება გამოვიყენოთ პაციენტთათვის, რომელთაც აიტანეს პირველი ინტრავენური დოზა. რეკომენდაციები ასევე მოცემულაი ორმაგი დარტყმის და პირველადი შუასაყრის B უჯრედული ლიმფობებისთვის, ცენტრალური ნერვული სისტემის ჩართულობის მაღალი რისკის მქონე პაციენტთათვის და განმეორებითი ან რეზისტენტული დაავადების მქონე პირთათვის.[330] ლიმფომას რადიაციული მკურნალობის საერთაშორისო ონკოლოგიური ჯგუფი გამოსცემს ურგენტულ გაიდლაინებს რადიოთერაპიის შესახებ ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი მდგომარეობების სამკურნალოდ, საჭიროების შემთხვევაში. შეიძლება გამოიყენოთ ალტერნატიული დოზის ფრაქციები.[69]

კარდიოლოგიის ევროპულმა საზოგადოებამ გამოაქვეყნა მითითებები COVID-19 პანდემიის დროს გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების დიაგნოსტირებისა და მართვის შესახებ, ხოლო პერკუტანული კარდიოვასკულარული ინტერვენციების ევროპულმა ასოციაციამ (EAPCI) გამოაქვეყნა პოზიციური განცხადება მწვავე კორონარული სინდრომის ინვაზიური მართვის შესახებ.[331][332]

ST სეგმენტის ელევაციის გარეშე მწვავე კორონარული სინდრომით კლინიკაში მოსული პაციენტები რისკის მიხედვით 4 ჯგუფად უნდა დავყოთ: ძალიან მაღალი, მაღალი, საშუალო და დაბალი რისკი. ძალიან მაღალი რისკის მქონე პირებად შეგვიძლია მივიჩნიოთ პაციენტები, რომელთაც აღენიშნებათ კარდიოგენული შოკი, ჰემოდინამიკური არასტაბილურობა, მორეციდივე ან მუდმივი ტკივილი გულმკერდის არეში, რომელიც არ მსუბუქდება მკურნალობის მიუხედავად, სიცოცხლისთვის საშიში არითმიები, გულის გაჩერება, მიოკარდიუმის ინფარქტის მექანიკური გართულებები, გულის მწვავე უკმარისობა და ST სეგმენტის მორეციდივე ხანგამოშვებითი ელევაცია. მაღალი რისკის პაციენტებს განეკუთვნებიან ინდივიდები, რომელთაც დადგენილი აქვთ NSTEMI-ს დიაგნოზი გულის ტროპონინის და ჩამოთვლილთაგან სულ მცირე ერთის საფუძველზე: ST/T-ის დინამიური ცვლილებები ან განმეორებითი სიმპტომები.

SARS-CoV-2-ზე ტესტირება უნდა ჩატარდეს პირველი სამედიცინო კონტაქტის შემდეგ რაც შეიძლება ადრე. თუმცა, ძალიან მაღალი რისკის მქონე პაციენტები საჭიროებენ დაუყოვნებლივ ინვაზიურ მართვას ST სეგმენტის ელევაციით მიმდინარე მიოკარდიუმის ინფარქტის (STEMI) პროტოკოლების შესაბამისად. მაღალი რისკის პაციენტებში უნდა ჩატარდეს ადრეული ინტერვენცია (საუკეთესო შემთხვევაში 24 საათის ფარგლებში) მას შემდეგ, რაც SARS-CoV-2-ის ტესტის პასუხები ცნობილი იქნება. საშუალო და დაბალი რისკის ჯგუფში შემავალ პაციენტებში საწყისი მართვა უნდა მიმდინარეობდეს არაინვაზიური ტესტირების გზით მას შემდეგ, რაც ცნობილი გახდება SARS-CoV-2-ის ტესტის შედეგები. საშუალო რისკის მქონე პაციენტებში კომპიუტერულ-ტომოგრაფიული კორონარული ანგიოგრაფია უპირატესი გამოკვლევის მეთოდია შესაბამისი აღჭურვილობისა და კლინიკური გამოცდილების არსებობის პირობებში. კომპიუტერულ-ტომოგრაფიული კორონარული ანგიოგრაფიის (არაინვაზიური რადიოლოგიური გამოკვლევა) გამოყენებამ შესაძლოა დააჩქაროს რისკის სტრატიფიკაცია, თავიდან აგვარიდოს ინვაზიური მიდგომა და მოგვცეს პაციენტის შედარებით ადრეული გაწერის საშუალება.[331][332]

ავსტრალიის და ახალი ზელანდიის გაიდლაინებში ნათქვამია, რომ ტროპონინის მონაცემებზე დაყრდნობით COVID-19-ის მქონე პაციენტებში მწვავე კორონარული სინდრომის დიაგნოზის დადგენამ შესაძლოა შეცდომაში შეგვიყვანოს, ამიტომ უფრო დიდი ყურადღება უნდა გავამახვილოთ მაღალი რისკის კლინიკურ მახასიათებლებზე, როგორებიცაა: გულმკერდის განმეორებითი ხასიათის ტკივილი, დინამიური ცვლილებები ეკგ-ზე, გულის უკმარისობა, ჰემოდინამიკური არასტაბილურობა, მნიშვნელოვანი არითმიები და გულის რეგიონული მოძრაობის დარღვევები ექოკარდიოგრაფიაზე. სტაბილურ პაციენტებში უნდა გადავდოთ ინვაზიური გამოკვლევები, განსაკუთრებით COVID-19-ით დაინფიცირების პირობებში.[143]

სიმსუქნე მოზრდილებში

ინგლისის საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ორგანიზაციის პუბლიკაციაში მოყვანილია მტკიცებულებები რეტროსპექტული კოჰორტული კვლევებიდან, COVID-19-ით ჰოსპიტალიზებული პაციენტების ჩანაწერებიდან, სადაც აღნიშნულია, რომ ჭარბი წონა ასოცირებულია COVID-19-ის დადებითი ტესტის მეტ ალბათობასთან, ჰოსპიტალიზაციის რისკთან, მკურნალობის ინტენსიურ საჭიროებასთან (მაგ. მექანიკური ვენტილაცია, ინტენსიური მოვლა) და სიკვდილთან. რისკი პროგრესულად იმატებს სხეულის მასის ინდექსის მიხედვით (ნორმის ფარგლების ზემოთ), სხვა ფაქტორების გათვალისწინების შემდეგაც, როგორიცაა დემოგრაფიული და სოციოეკონომიკური ფაქტორები.[333] ანგარიშში აღნიშნულია, რომ ამჟამად არ მოიპოვება მაღალი ხარისხის მტკიცებულება წონის კლების ეფექტზე COVID-19-ის კონტექსტში, მაგრამ ჭარბი წონის როლის გამო საჭიროა დამატებითი კვლევები. მათთვის, ვისაც აქვს სიმსუქნის პრობლემა, წონის დაკლებას აქვს ზოგადი სარგებელი ჯანმრთელობის მხრივ.

ამერიკის გულის ასოციაციის COVID-19-ის კარდიოვასკულური დაავადების რეესტრის მონაცემებში გამოჩნდა, რომ სიმსუქნის შემთხვევაში COVID-19-ით ჰოსპიტალიზაციის რისკი უფრო მაღალია. ასევე მომატებულია ჰოსიპტალური სიკვდილობისა და მექანიკური ვენტილაციის, ვენური თრომბოემბოლიისა და დიალიზის ალბათობა, განსაკუთრებით 50 წლამდე ასაკის პაციენტებში.[334]

სისტემური მიმოხილვა სიმსუქნის და COVID-19-ის კავშირზე ასკვნის, რომ სიმსუქნის მქონე ადამიანებს დადებითი ტესტის, ჰოსპიტალიზაციის და სიკვდილის უფრო მაღალი რისკი აქვთ.[335]

აშშ დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრების თანახმად, თუ პაციენტის სხეულის მასის ინდექსი ≥30კგ/მ², უფრო მაღალია მძიმე COVID-19-ის რისკი. ჭარბო წონა (სმი >25კგ/მ² და <30კგ/მ²) შეიძლება ზრდიდეს მძიმე COVID-19-ის რისკს.[221]

სიმსუქნე ბავშვებში

ამერიკის პედიატრიის აკადემია იუწყება, რომ სიმსუქნის მქონე ბავშვები და მოზარდები იმყოფებიან COVID-19-ით დაინფიცირების და ასევე სიმსუქნის გაუარესების მომატებული რისკის ქვეშ პანდემიის დროს. რუტინის დარღვევა, არარეგულარული ძილი, ფიზიკური აქტივობის შემცირება, კვებითი ქცევის დარღვევა და ეკრანთან გატარებული დროის ზრდა წარმოადგენს აღნიშნული რისკის ფაქტორებს. პანდემიის ფარგლებსი, ექიმებმა უნდა განაგრძონ სიმსუქნის მქონე პაციენტების მკურნალობა, ამოიცნონ და უმკურნალონ პაციენტს სიმსუქნესთან დაკავშირებულ თანმხლებ დაავადებებზე. ექიმმა უნდა გაიაროს კონსულტაცია პაციენტებთან და მათ ოჯახებთან COVID-19-ის რისკთან დაკავშირებით, აწარმოოს სკრინინგი კვებითი ქცევის აშლილობაზე (მაგ. საკვების დიდი რაოდენობით ერთბაშად მიღება, საჭმლის მომნელებელი ტრაქტის ხელოვნური დაცლა და კვების შეზღუდვა) და დააკავშიროს ოჯახი იმ რესურსებთან, რომლებიც უზრუნველყოფენ ჯანმრთელობის სოციალური დეტერმინანტების პრობლემების მოგვარებას.[156]

ძილის ობსტრუქციული აპნოე

ძილის ობსტრუქციული აპნოე ზრდის COVID-19-ით ინფიცირების რისკს, შეიძლება გაიზარდოს მძიმე ინფექციის რისკიც.[336] COVID-19-ით ჰოსპიტალიზებული, დიაბეტის მქონე პირების კვლევაში, ძილის აპნოეს მკურნალობა სიკვდილობის დამოუკიდებელი რისკფაქტორი იყო.[337] ერთი სისტემური კვლევის თანახმად, ძილის ობსტრუქციული აპნოეს მრავალი რისკფაქტორი (როგორიცაა ასაკი, ჰიპერტენზია, გულსისხლძარღვთა დაავადება, ფილტვის დაავადება, დიაბეტი, სიმსუქნე) დაკავშირებულია COVID-19-ის უარეს გამოსავალთან.[338] მიმოხილვის თანახმად, COVID-19 პანდემიას ჰქონდა გავლენა ძილის ობსტრუქციული აპნოეს დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის პროცესებზე. შეიძლება საჭირო იყოს ახალი მეთოდების შემუშავება (მაგ. ძილის კვლევის ერთჯერადი ნაკრებების გამოყენება).

ყნოსვის უნარის დაკარგვა

ყნოსვის უნარის დაკარგვა (ანოსმია) შეიძლება იყოს COVID-19-ის პირველი სიმპტომი. რინოლოგიის ევროპული საზოგადოება ყნოსვის უეცარი დაკარგვის შემთხვევაში ინტრანაზალური ან სისტემური კორტიკოსტეროიდების დანიშვნის წინააღმდეგია. პაციენტებმა უნდა განაგრძონ მიმდინარე მედიკამენტების მიღება, მათ შორის ინტრანაზალური კორტიკოსტეროიდების (თუ დანიშნულია სხვა ჩვენებით).[339]

ღიაკუთხიანი გლაუკომა

ღია კუთხიანი გლაუკომის მქონე მრავალი პაციენტი მოწყვლადი იქნება მძიმე COVID-19-ის მიმართ. დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინების თანახმად, კლინიცისტებმა უნდა შეაფასონ მხედველობის დაქვეითების რისკები გლაუკომის მქონე პაციენტებში და დააბალანსონ COVID-19-ის გადაცემის და დაავადების გამო გარდაცვალების რისკი. ქირურგიული ჩარევისთვის პრიორიტეტულია პაციენტი, რომელიც მედიკამენტის მაქსიმალურ დოზას მოიხმარს, მაგრამ თვალშიდა წნევა კვლავ მაღალი რჩება რომელიც იწვევს მხედველობის დაკარგვას. თუ შესაძლებელია, ქირურგიული ჩარევის გადასადებად გამოიყენება დამატებითი მედიკამენტები, დიოდის ლაზერი ან სელექტიური ლაზერული ტრაბეკულოპლასტიკა. როცა შესაძლებელია, პროცედურები უნდა ჩატარდეს დღისით, ადგილობრივი ანესთეზიით. თუ პროცედურას ესაჭიროება ინტენსიური მონიტორინგი, სასურველია თავი აარიდოთ ანტიმეტაბოლიტებს ან ნაკერების კორეგირებას.[340]

ემპირიული მკურნალობა შეიძლება დაიწყოს პაციენტებისთვის, რომლებიც გლაუკომის კლინიკაში მიდიან სიმპტომების შესაფასებლად, რეფერალის შესახებ ინფორმაციის მისაღებად და სამედიცინო/მედიკამენტური ანამნეზის შეკრების მიზნით. ტელეფონით ან ვიდეოთი კონსულტაცია გამოიყენება დიაგნოზის ასახსნელად, მედიკამენტის გამოყენების ინსტრუქციების მიცემისთვის და გვერდითი ეფექტების შესაფასებლად.[340]

თუ პაციენტს აქვს მსუბუქი გლაუკომა და კარგად კონტროლირებული თვალშიდა წნევა, ან თვალის ჰიპერტენზია და შესაძლო გლაუკომა, იგი ითვლება დაბალი რისკის მქონედ. კონსულტაციები შეიძლება გადაიდოს, მაგრამ პაციენტებს უნდა ურჩიოთ, ვის დაუკავშირდნენ თუ სიმპტომები გაუარესდა. საშუალო სიმძიმის-შორსწასული გლაუკომის მქონე პაციენტებში, რომლებთანაც გაკონტროლებულია თვალშიდა წნევა, რისკი საშუალო ხარისხისაა. კონსულტაცია ტელეფონით უნდა ჩატარდეს. მედიკამენტების ცვლილება შეიძლება დისტანციურად და საჭიროებისამებრ პირადად. მაღალი რისკის პაციენტებია: ბავშვები, შორსწასული გლაუკომის ან მეორადი გლაუკომის მქონე პაციენტები, რომლებშიც შესაძლებელია მხედველობის შენარჩუნება და პაციენტები, რომლებსაც ვერ უკონტროლდებათ თვალშიდა წნევა (>30 მმ.ვწყ.სვ., ან 20-30 მმ.ვწყ.სვ. დისკოს შორსწასული ცვლილებების შემთხვევაში). გლაუკომის სიმძიმის და თანმხლები დაავადებების მიხედვით, შესაძლებელია ჩატარდეს კონსულტაცია პირისპირ ან ტელეფონით/ვიდეოთი.[340]

ექსპერტების საერთაშორისო ჯგუფის გაიდლაინების თანახმად, რეკომენდებულია ოსტეოპოროზის მართვის ცვლილება პანდემიის მიმდინარეობისას.[341]

  • ზოლედრონის მჟავის დანიშვნა შეიძლება გადაიდოს 6-9 თვით.

  • თუ პაციენტს დაწყებული აქვს დენოსუმაბის კურსი (6 თვეში ერთხელ), მკურნალობა უნდა გაგრძელდეს დაყოვნების გარეშე; ინექციის თვითადმინისტრირება შეიძლება განიხილებოდეს, როცა ეს შესაძლებელია. შრატში D ვიტამინის და კალციუმის დონის შემოწმება შეიძლება დაყოვნდეს. ემპირიული მკურნალობა ქოლეკალციფეროლით (D3 ვიტამინი) შეიძლება განვიხილოთ ყველა შემთხვევაში.

  • თუ პაციენტი იღებს ტერიპარატიდს, აბალოპარატიდს ან რომოსოზუმაბს, უნდა გაგრძელდეს მკურნალობა; თუმცა, მკურნალობის შეწყვეტა რამდენიმე კვირით, სავარაუდოდ, არ შეცვლის მოტეხილობის რისკის შემცირების გრძელვადიან ეფექტს.

  • ახალ პაციენტებს არ უნდა დაუნიშნოთ ზოლედრონის მჟავა, ტერიპარატიდი, აბალოპარატიდი ან რომოსოზუმაბი, რადგან გვერდითი ეფექტები შეიძლება წააგავდეს COVID-19-ის სიმპტომებს.

  • თუ არ არსებობს უკუჩვენება, უნდა განვიხილოთ ალტერნატიული მკურნალობა, მაგ. პერორალური ბისფოსფონატის გაგრძელება.

ძვლის დ