ეტიოლოგია

ანემია ვითარდება მაშინ, როდესაც მცირდება ერითროციტების წარმოქმნა, ძლიერდება მათი დესტრუქცია ან იკარგება ისინი სისხლდენის გამო. ხშირ შემთხვევაში ეს მექანიზმები ერთდროულად გვხვდება. ზოგად საექიმო პრაქტიკაში ანემია ყველაზე გავრცელებული ჰემატოლოგიური დარღვევაა. რისკფაქტორებია: ასაკი, მდედრობითი სქესი, ლაქტაცია და ორსულობა.

ერითროციტების პროდუქციის დაქვეითება შესაძლოა გამოიწვიოს საკვები ნივთიერებების დეფიციტმა, ძვლის ტვინის შეძენილმა დაავადებამ, გენეტიკურმა დარღვევებმა, მედიკამენტებმა, ტოქსინებმა და ქრონიკულმა სისტემურმა დაავადებებმა.

ჰემოლიზური ანემიები ანემიათა ჯგუფია, რომელიც ვითარდება ერითროციტების გაძლიერებული დესტრუქციის შედეგად, რასაც მოსდევს მოცირკულირე არაპირდაპირი ბილირუბინის მომატება.[9][10][11]კლინიკური სიყვითლე ჩნდება მას შემდეგ, რაც ბილირუბინის დონე გაიზრდება 34.2-დან 68.4 მმოლ/ლ (2-4 მგ/დლ)-მდე. ასევე შეიძლება გამოვლინდეს დაავადების სპეციფიკური დამატებითი სიმპტომები. შედეგად განვითარებული ანემია შეიძლება იყოს მიკროციტული ან ჰიპერპროლიფერაციული ნორმოციტული, მიზეზიდან გამომდინარე.

მიკროანგიოპათიური ჰემოლიზური ანემიები ხშირად ერთ ჯგუფად განიხილება. ისინი იწვევს ჰიპერპროლიფერაციულ ნორმოციტულ ანემიას. ფონური დაავადება განაპირობებს ენდოთელიუმის დაზიანებას და ააქტიურებს კოაგულაციურ კასკადს, რაც იწვევს ფიბრინული ნადების გაჩენას დაზიანებული ენდოთელიუმის ზედაპირზე. მცირე ზომის სისხლძარღვებში ენდოთელური ფიბრინი იწვევს მექანიკურ ფრაგმენტაციას და ერითროციტების დეფორმაციას, რასაც მოჰყვება ჰემოლიზი. ამ პროცესში წარმოქმნილი არასწორი ფორმის ერითროციტების ფრაგმენტებს შისტოციტებს უწოდებენ, რომელთა დანახვა შესაძლებელია პერიფერიული სისხლის ნაცხზე.

ჰემოდილუცია შესაძლოა აღინიშნოს პლაზმის მოცულობის გაზრდის შემდეგ. ჰემოგლობინის კონცენტრაციის ასეთი დაქვეითება ცნობილია "დილუციური (განზავებითი) ანემიის" სახელწოდებით. აღნიშნული ჩვეულებრივ იატროგენულია (მაგ: ინტრავენური სითხეების შეყვანის შემდეგ) და შესაძლოა განაპირობოს არასაჭირო ტრანსფუზიების ჩატარება.

სისხლის დაკარგვა/დანაკარგი

მწვავე სისხლდენა

  • ნებისმიერმა მწვავე სისხლდენამ შეიძლება გამოიწვიოს ნორმოციტული ანემია. რეტიკულოციტოზი აღინიშნება ჰემორაგიის დაწყებიდან 6 საათის განმავლობაში. ქრონიკული ნაკლები ინტენსივობის სისხლდენა ერთდროულად იწვევს რკინის მიმდინარე კარგვას და რკინის დეფიციტის გამო ვლინდება მიკროციტული ანემიით.

  • ყველაზე გავრცელებული მიზეზებია: ტრავმა (მათ შორის, ცეცხლსასროლი იარაღით მიყენებული ჭრილობები, დიდი მოტეხილობები ან ხანგრძლივი ზეწოლით გამოწვეული დაზიანებები), მწვავე გასტროინტესტინური სისხლდენა, სისხლძარღვის ანევრიზმის (განსაკუთრებით, მუცლის ღრუს აორტის ანევრიზმის ) გაგლეჯა და ახლახან გადატანილი ოპერაცია.

  • პაციენტებს აღენიშნებათ ჰემორაგიის გაზრდილი რისკი იმ შემთხვევაში, თუ ისინი იტარებენ ანტიკოაგულაციურ თერაპიას, აქვთ ჰემოსტაზის ფონური დეფექტი ან მოხმარების ან დილუციური კოაგულოპათია სისხლის განმეორებითი გადასხმის შემდეგ.

თანდათანობითი, გახანგრძლივებული სისხლდენა

  • ნემისმიერი მიზეზით გამოწვეული სისხლდენა იწვევს რკინის დონის შემცირებას, ვინაიდან სხეულის საერთო რკინის 2/3-ს მოცირკულირე ჰემოგლობინი შეიცავს.

  • ქალებში ხშირი მიზეზია ჭარბი მენსტრუალური დანაკარგი.

  • გასტროინტესტინური ტრაქტი სისხლდენის ხშირი ადგილია. ჰემორაგიის გავრცელებული მიზეზებია: ბუასილი, სალიცილატის ალიმენტური გზით მიღება, პეპტიკური წყლული, დიაფრაგმის თიაქარი, დივერტიკულოზი, სიმსივნური დაავადება და წყლულოვანი კოლიტი.

  • იშვიათ მიზეზებს მიეკუთვნება: ანკილოსტომა, ჩვილებში ძროხის რძეზე ალერგია, მეკელის დივერტიკული, შისტოსომოზი (ბილგარციოზი), ტრიქოცეფალოზი და მემკვიდრეობითი ჰემორაგიული ტელეანგიექტაზია. სხვა ადგილებიდან სისხლის დაკარგვის იშვიათი წყაროა: პულმონური სისხლდენა (ნანახია ფილტვის იდიოპათიური ჰემოსიდეროზისა და გუდპასჩერის სინდრომის დროს), სისხლის დონაცია და თვითდაზიანება. გარდა ამისა, ჰემოსტაზზე მოქმედი ნებისმიერი ფონური დარღვევა ზრდის სისხლდენისა და რკინადეფიციტური ანემიის განვითარების რისკს.

საკვები ნივთიერებების დეფიციტი ან გამოლევა

რკინადეფიციტური ანემია[6][12][13][14][15]

  • ანემიის ყველაზე გავრცელებული მიზეზი მსოფლიო მასშტაბით. მოიცავს ფონური მიზეზების მთელ რიგს. აშშ-ში 20-დან 49 წლის ასაკამდე ქალების დაახლოებით 4%-ს, გამოთვლის მიხედვით, რკინის დეფიციტი გააჩნია.[16] ჰემოგლობინში, მიოგლობინსა და ციტოქრომში ჰემის სტრუქტურის წარმოქმნისთვის საჭიროა რკინა; რკინის არასაკმარისი მოხმარება ან აბსორბცია ან მისი ჭარბი კარგვა იწვევს მიკროციტულ ანემიას.

  • ხორცი ჰემის რკინის ძირითად წყაროა. რკინის დეფიციტი გავრცელებულია იმ გეოგრაფიულ რეგიონებში, სადაც ხორცი იშვიათად გამოიყენება და რკინით ღარიბი საკვები მიიღება. არსებობს ძლიერი კავშირი პიკაციზმსა (სამედიცინო დარღვევა, როდესაც ბავშვებს უვითარდებათ მადის გაუკუღმართება არასაკვები ნივთიერებების მიმართ) და რკინის დეფიციტს შორის.

  • ნემისმიერი მიზეზით გამოწვეული თანდათანობითი, გახანგრძლივებული სისხლდენა იწვევს რკინის შემცირებას, ვინაიდან სხეულის საერთო რკინის 2/3 -ს შეიცავს მოცირკულირე ჰემოგლობინი.

  • რკინის მალაბსორბცია გამოწვეულია აქლორჰიდრიით, კუჭის ოპერაციით, წვრილი ნაწლავის შემწოვი ზედაპირის დესტრუქციით ისეთი ქრონიკული დაავადებების დროს, როგორიცაა ცელიაკია, ან წვრილი ნაწლავის პროქსიმული ნაწილის ფართო რეზექციის შემდეგ.

  • "მორბენალის ანემია" გამოწვეულია სისხლის მოცულობის გაფართოებით, რასაც თან ახლავს ერითროციტების გაძლიერებული დესტრუქცია ფეხის მიწაზე განმეორებითი დადგმის გამო.

  • ჰემოგლობინურია (რკინის კარგვა შარდში) იშვიათია. როგორც წესი, მიზეზი ღამის პაროქსიზმული ჰემოგლობინურიაა, მაგრამ ის შეიძლება განვითარდეს ნებისმიერი მიზეზით გამოწვეული სწრაფი ინტრავასკულური ჰემოლიზის შემდეგ.

  • ორსულობა ზრდის რკინაზე ფიზიოლოგიურ მოთხოვნილებას, რაც აუცილებელია ნაყოფის ტვინისა და პლაცენტის განვითარებისთვის.

B12 ვიტამინის დეფიციტი[8]

  • B12 ვიტამინი დნმ-ის სინთეზში აუცილებელი კოფაქტორია, რომელიც მიიღება მხოლოდ საკვებიდან ან საკვები დანამატიდან. მისი წყაროა ცხოველური პროდუქტები (ხორცი, შინაური ფრინველის ხორცი, კვერცხი) და რძის ნაწარმი (რძე). აღნიშნული ვიტამინის დეფიციტი იწვევს ნევროლოგიურ დარღვევებს და მეგალობლასტურ ანემიას.

  • მიზეზებია: საკვებიდან მისი შემცირებული მიღება (მაგალითად, ქრონიკული მალნუტრიცია, ალკოჰოლის ჭარბი მოხმარება, მკაცრი ვეგანური დიეტა), საკვებით მიღებული B12 ვიტამინის შემცირებული დაშლა (რაც განპირობებულია პერნიციოზული ანემიით, კუჭსა ან ნაწლავებზე გადატანილი ოპერაციით, ატროფიული გასტრიტით) ან მალაბსორბცია (კუჭის მალაბსორბცია, კრონის დაავადება, ცელიაკია, ბაქტერიული მიკროფლორის ჭარბი ზრდა). ერთმა სისტემურმა მიმოხილვამ დაასკვნა, რომ არ არსებობს აშკარა მტკიცებულება, რომელიც აღნიშნავს კავშირს ანემიასა და B12 ვიტამინის არასაკმარის დონეს შორის ხანდაზმული ასაკის მოსახლეობაში.[17]

ფოლიუმის მჟავის დეფიციტი[8][18]

  • ფოლიუმის მჟავა დნმ-ის სინთეზში აუცილებელი კოფაქტორია, რომელიც მიიღება საკვებიდან ან მისი დანამატიდან. საკვების წყაროა მწვანე ფოთლოვანი ბოსტნეული, ციტრუსები და ცხოველური პროდუქტები. მისი დეფიციტი განაპირობებს ნიშნების მთელ რიგს, მათ შორის, შეშუპებული, წითელი, მტკივნეული ენა; ანგულარული სტომატიტი; კანისა და ლორწოვანი გარსების ლაქოვანი ჰიპერპიგმენტაცია; პერსისტენტული მსუბუქი ცხელება (ინფექციის არარსებობის შემთხვევაში) და მეგალობლასტური ანემია.

  • გავრცელებული მიზეზებია: საკვებიდან მისი შემცირებული მიღება (მაგალითად, ქრონიკული მალნუტრიცია, ალკოჰოლის ჭარბი მოხმარება, საკვებში ცილის მოხმარების შეზღუდვა), აბსორბციის დარღვევა (აქლორჰიდრია, ცელიაკია, ტროპიკული სპრუ, თუთიის დეფიციტი, ბაქტერიული მიკროფლორის ჭარბი ზრდა) და ფოლიუმის მჟავაზე გაზრდილი მოთხოვნილება (ჩვილთა ასაკი, ორსულობა, ლაქტაცია, ავთვისებიანი მდგომარეობები).

  • პაციენტებს, B12 ვიტამინის დეფიციტით შეიძლება აღენიშნოთ ფოლიუმის მჟავის გაძლიერებული ექსკრეცია თირკმელებით. ანალოგიურად, ალკოჰოლის ჭარბმა ქრონიკულმა მოხმარებამ შესაძლოა გამოიწვიოს ფოლიუმის მჟავის ჭარბი გამოყოფა ნაღველთან ერთად.

  • იშვიათად, ჰიპოთირეოზმა და ფერმენტების თანდაყოლილმა დეფიციტმა შეიძლება დაარღვიოს ფოლიუმის მჟავას მეტაბოლიზმი.

გენერალიზებული მალნუტრიცია

  • ხშირად იწვევს რკინის დეფიციტს. პაციენტებს ხშირად აღენიშნებათ B12 ვიტამინის და/ან ფოლიუმის მჟავის თანარსებული დეფიციტი, რა დროსაც ანემია ნორმოციტულია. იშვიათია სპილენძის ასოცირებული დეფიციტი, მაგრამ ის მხედველობაშია მისაღები გახანგრძლივებულ სრულ პარენტერალურ კვებაზე (TPN) მყოფ პაციენტებში.

ძვლის ტვინის შეძენილი დაავადება

მიელოდსპლაზიური სინდრომი[19]

  • კლონური ღეროვანი უჯრედული დარღვევების ჰეტეროგენული ჯგუფი. უკონტროლო პროლიფერაცია და ნეოპლასტური მრავალპოტენციური ჰემოპოეზური ღეროვანი უჯრედების კლონური ექსპანსია ხელს უშლის ნორმალური უჯრედების წარმოქმნას, რაც იწვევს სხვადასხვა ხარისხის ციტოპენიას.

  • როგორც წესი, განპირობებულია შეძენილი ქრომოსომული ანომალიებით, მაგრამ შეიძლება გამოწვეული იყოს ქიმიო- ან სხივური თერაპიით.

  • ანემია არამეგალობლასტური მაკროციტულია, მაგრამ პერიფერიული სისხლის ნაცხმა შეიძლება აჩვენოს ჰიპერსეგმენტირებული ნეიტროფილები, მეგალობლასტური მაკროციტული ანემიების მსგავსად. ხანდაზმულებში მაკროციტული ანემიის დროს ერითროციტების განაწილების სიგანის (RDW) ნორმალურმა რანდომულმა დისტრიბუციამ ეს ეჭვი უნდა გააძლიეროს.

ლეიკემია

  • მწვავე ლიმფოციტური ლეიკემია, მწვავე მიელოგენური ლეიკემია და ქრონიკული მიელოგენური ლეიკემია გამოწვეულია ანორმალური წინამორბედი უჯრედების კლონური ექსპანსიით და უკონტროლო პროლიფერაციით. აღნიშნული დაავადებები აზიანებს წინამორბედ უჯრედებს დიფერენციაციის პროცესის სხვადასხვა ეტაპზე, მაგრამ ყველა იწვევს ანემიას და ხელს უშლის ნორმალური ერითროციტების წარმოქმნას.

ავთვისებიანი მდგომარეობის შემდგომ განვითარებული ძვლის ტვინის ინფილტრაცია

  • ძვლის ტვინში სოლიდური სიმსივნეების მეტასტაზირებამ შეიძლება გამოიწვიოს ანემია ძვლის ტვინის სივრცეში ინფილტრაციისას. ძვლის ტვინში მეტასტაზირება შეუძლია ნებისმიერ სიმსივნეს, მაგრამ ყველაზე ხშირად აღინიშნება ნეირობლასტომა ბავშვებში და ძუძუს, წინამდებარე ჯირკვლის და ფილტვის კიბო მოზრდილებში. ძვლის ტვინში მეტასტაზი ცუდი პროგნოზული ნიშანია.

აპლაზიური ანემია (AA)[20][21]

  • ღეროვანი უჯრედული დარღვევა იწვევს პანციტოპენიას სპლენომეგალიის გარეშე.

  • შეიძლება გამოწვეული იყოს ძვლის ტვინის მემკვიდრეობითი ან შეძენილი უკმარისობის სინდრომით (ინდუცირებული სხვადასხვა დარღვევებით, მაგალითად, აუტოიმუნური ან ტოქსიკური), როდესაც ხშირი ეტიოლოგია შესაძლოა იყოს იმუნური მექანიზმები, გამა ინტერფერონის ლოკალური აქტივაციის გზით.

  • დაავადებულ პაციენტებს, როგორც წესი, აღენიშნებათ განმეორებითი ინფექციები ნეიტროპენიის გამო, თრომბოციტოპენიით გამოწვეული სისხლდენის ეპიზოდები და ნაკლებად ხშირად, დაღლილობა, ანემიის გამო.

  • ტოქსიკური მიზეზებია: ბენზოლი, დიპირონი, ქლორამფენიკოლი, პენიცილამინი და ოქრო.

  • ღამის პაროქსიზმული ჰემოგლობინურიის მქონე პაციენტებს შეიძლება განუვითარდეთ აპლაზიური ანემია, თუმცა მექანიზმი უცნობია.

  • დასკვნითი დიაგნოზის დასმა ხდება ძვლის ტვინის ასპირაციისა და ბიოფსიის შემდეგ. აპლაზიური ანემიის შემთხვევაში დამახასიათებელია შემდეგი ჩამოთვლილი ნიშნები:[20]

    • მნიშვნელოვნად ჰიპოცელულარული ძვლის ტვინი ყველა შტოს უჯრედების შემცირებით; ძვლის ტვინის სივრცე შედგება ცხიმისა და ძვლის ტვინის სტრომისგან.

    • ჰემატოპოეზის რეზიდუალური უჯრედები მორფოლოგიურად ნორმალურია

    • ავთვისებიანი ინფილტრატების ან ფიბროზის არარსებობა

    • ჰემატოპოეზი არამეგალობლასტურია.

ჭეშმარიტი ერითროციტული აპლაზია

  • გამოწვეულია ერითროიდული წინამორბედი უჯრედების თანდაყოლილი ან შეძენილი დარღვევით. შეძენილი ფორმები შეიძლება იყოს თვითკურნებადი ან ქრონიკული.

  • თვითკურნებადი შეძენილი დაავადება შეიძლება გამოწვეული იყოს ინფექციებით ან მედიკამენტებით. პარვოვირუსი B19 ყველაზე გავრცელებული ინფექციური მიზეზია. სხვა ინფექციურ მიზეზებს მიეკუთვნება: ინფექციური მონონუკლეოზი, ვირუსული ჰეპატიტი, მალარია, რესპირატორული ინფექციები, გასტროენტერიტი, პირველადი ატიპური პნევმონია და ყბაყურა.

  • მედიკამენტები ტოქსიკურად მოქმედებს ერითროიდულ წინამორბედ უჯრედებზე, რაც შექცევადია წამლის მიღების შეწყვეტის შემდეგ. მაგალითად, ანტიეპილეფსიური პრეპარატები (ფენიტოინი, კარბამაზეპინი, ნატრიუმის ვალპროატი), აზათიოპრინი, ქლორამფენიკოლი (რომელმაც ასევე შეიძლება გამოიწვიოს აპლაზიური ანემია), სულფანილამიდები, იზონიაზიდი და პროკაინამიდი.

  • ქრონიკულ შეძენილ დაავადებას იწვევს აუტოიმუნური დაავადებები (მაგალითად, სისტემური წითელი მგლურა, რევმატოიდული ართრიტი, დერმატომიოზიტი, კვანძოვანი პოლიარტერიიტი, სკლეროდერმა), პერისისტენტული ინფექცია (B19 პარვოვირუსით გამოწვეული ქრონიკული ინფექცია იმუნოსუპრესიული მდგომარეობის მქონე პაციენტებში, ქრონიკული აქტიური ჰეპატიტი) და თიმომა.

  • თანდაყოლილი ფორმები გამოწვეულია ერითროიდული წინამორბედი უჯრედების საშვილოსნოსშიდა დაზიანებით. მიზეზი უცნობია.

  • აუტოიმუნურმა დაავადებებმა შეიძლება ასევე გამოიწვიოს აუტოიმუნური ჰემოლიზური ანემია.

ტოქსინთან ექსპოზიცია

მედიკამენტები

  • გარკვეულმა პრეპარატებმა შესაძლოა გამოიწვიოს ერითროციტების ჰემოლიზი იმუნურად განპირობებული ან პირდაპირი გზით; უშუალოდ დნმ-ის სინთეზის დარღვევა; აბსორბციის, მეტაბოლიზმის ან დნმ-ის სინთეზის მნიშვნელოვანი კოფაქტორების მოქმედების დაქვეითება; ან ტოქსიკური გავლენა წინამორბედ უჯრედებზე ძვლის ტვინში.

  • ჰემოლიზურ ანემიას იწვევს პრეპარატების მთელი რიგი, მაგალითად, პენიცილინი, მეთილდოპა, ლევოდოპა, ქინიდინი, ცეფალოსპორინები და ზოგიერთი ანთების საწინააღმდეგო არასტეროიდული პრეპარატი (NSAIDs).

  • პურინის ანალოგები (6-მერკაპტოპურინი, თიოგუანინი, აციკლოვირი), პირიმიდინის ანალოგები (5-ფტორურაცილი, აზაციტიდინი, ზიდოვუდინი) და რიბონუკლეოტიდრედუქტაზას ინჰიბიტორები (ჰიდროქსიკარბამიდი, ციტარაბინ არაბინოზიდი) უშუალოდ ხელს უშლის დნმ სინთეზს.

  • ფოლიუმის მჟავას ანტაგონისტებია მეთოტრექსატი და ტრიმეთოპრიმი. ანტიკონვულსანტები (ფენიტოინი, ფენობარბიტალი, პრიმიდონი) ხელს უშლის ფოლიუმის მჟავის აბსორბციას. სხვა პრეპარატებს, რომლებსაც შეუძლია ფოლიუმის მჟავის დონის შემცირება, მიეკუთვნება პერორალური კონტრაცეპტივები და ციკლოსერინი.

  • B12 ვიტამინის მეტაბოლიზმს არღვევს p-ამინოსალიცილის მჟავა, მეტფორმინი, კოლხიცინი, ნეომიცინი და ბიგუანიდები.

  • პრეპარატებსა და ქიმიურ ნივთიერებებს, რომლებიც ტოქსიკურად მოქმედებს წინამორბედ უჯრედებზე და იწვევს აპლაზიურ ანემიას, მიეკუთვნება ბენზოლი, ქლორამფენიკოლი, პენიცილინი და ოქრო.

  • ანტიეპილეფსიური მედიკამენტები (ფენიტოინი, კარბამაზეპინი, ნატრიუმის ვალპროატი), აზათიოპრინი, ქლორამფენიკოლი (რომელმაც ასევე შეიძლება გამოიწვიოს აპლაზიური ანემია), სულფანილამიდები, იზონიაზიდი და პროკაინამიდი ტოქსიკურად მოქმედებს ერითროიდულ წინამორბედ უჯრედებზე და იწვევს ჭეშმარიტ ერითროციტულ აპლაზიას.

  • ანგიოტენზინგარდამქმნელი ფერმენტის ინჰიბიტორები და ანგიოტენზინ-II რეცეპტორის ბლოკერები აინჰიბირებს ერითროიდულ სტიმულაციას და თრგუნავს ერითროპოეტინის წარმოქმნას.[22]

რადიაციასთან ექსპოზიცია

  • რადიაციასთან ექსპოზიციამ შეიძლება გამოიწვიოს პანციტოპენია.

ტყვიით მოწამვლა

  • აღინიშნება ტყვიასთან საყოფაცხოვრებო პირობებში ან პროფესიული ექსპოზიციის შემდეგ. შეიძლება აღინიშნოს ანემია, ვინაიდან ტყვია კონკურენციას უწევს ჰემის სინთეზში მნიშვნელოვან კოფაქტორს, თუთიას. ზოგიერთ პაციენტს ასევე აქვს თანმხლები რკინადეფიციტური ანემია.

ალკოჰოლზე დამოკიდებულება

  • ალკოჰოლის ხანგრძლივად მოხმარება უშუალოდ თრგუნავს ძვლის ტვინს, ნებისმიერი თანარსებული ღვიძლის დაავადების ან ვიტამინის დეფიციტისგან დამოუკიდებლად. ეფექტი გადის აბსტინენციიდან მხოლოდ რამდენიმე თვის შემდეგ და შეიძლება შენარჩუნებული იყოს B12 ვიტამინის და ფოლიუმის მჟავის დონის ნორმალიზაციის შემდეგაც კი.

ქრონიკული სისტემური დაავადება

ანემია ქრონიკული დაავადების დროს[6][23]

  • შესაძლოა იყოს მსუბუქი ჰიპოპროლიფერაციული ნორმოციტული ანემია ან მძიმე შემთხვევებში, მიკროციტული ანემია, როდესაც ის არსებობს რკინადეფიციტურ ანემიასთან ერთად. გამოწვეულია ქრონიკული ანთებით. პროანთებითი ციტოკინები, განსაკუთრებით ინტერლეიკინ-6 (IL-6) იწვევს მოვლენათა კასკადს, რაც განპირობებულია ჰეპციდინის მომატებული რეგულაციით. აღნიშნული ამცირებს ერითროციტების წარმოქმნას (შრატში რკინის დაქვეითებით და ერითროპოეტინის დონის დაწევით) და ზრდის ერითროციტების დესტრუქციას (ერითროფაგოციტოზის და ჟანგბადის თავისუფალი რადიკალების წარმოქმნის სტიმულაციით).[24]

  • გავრცელებული ფონური პროცესებია: ინფექცია, სიმსივნეები, აუტოიმუნურ რეაქციები და ქსოვილის დაზიანება ტრავმის ან დიდი ოპერაციისგან.

თირკმლის ქრონიკული დაავადება[25]

  • იწვევს ნორმოციტულ ან მიკროციტულ ანემიას. ეტიოლოგია კომპლექსური და მრავალფაქტორულია. ძირითადი მიზეზია ერითროპოეტინის შემცირებული წარმოქმნა, რაც იწვევს ერითროციტების პროდუქციის შემცირებას და ჰიპოპროლიფერაციულ ნორმოციტულ ანემიას. ერითროპოეზის ინჰიბიტორების დაგროვება შემდგომში ამწვავებს ერითროპოეტინის შემცირების ეფექტებს. თირკმლის ქრონიკული დაავადების დროს შეიძლება მომატებული იყოს სისხლის შრატის ფერიტინი, მაგრამ პაციენტებმა, ერითროპოეტინის მასტიმულირებელი აგენტით (ESA) თერაპიასთან ერთად უნდა მიიღონ რკინის დანამატი, სანამ შრატში ფერიტინის დონე არ იქნება <500 მიკროგრამი/ლ-ზე.[26]

  • შეიძლება ასევე აღინიშნოს ანემიის სხვა მიზეზები. თირკმლის უკმარისობის მქონე პაციენტებში მეორეული ჰიპერპარათირეოზი ამწვავებს ანემიას, მაგრამ მექანიზმი გაურკვეველია. მხედველობაში უნდა იყოს მიღებული ასევე თანმხლები ჰიპერპარათირეოზი, ვინაიდან მკურნალობა აუმჯობესებს ანემიის მართვას.[26] სისხლის ქრონიკული კარგვა, ანთება და კვების დეფიციტი იწვევს რკინადეფიციტურ ანემიას (რომელიც იქნება მიკროციტული და არა ნორმოციტული). პაციენტებს ხშირად ესაჭიროებათ ცილის მოხმარების შემცირება, რაც განაპირობებს ხორცის შემცირებულ მიღებას და რკინით ღარიბი საკვების მოხმარებას. შეიძლება ასევე აღინიშნოს რკინის დაქვეითებული აბსორბცია. ერითროპოეტინით თერაპიამ და ქრონიკულმა ანთებამ შეიძლება გამოიწვიოს რკინის ფუნქციური დეფიციტი, რომლის დროსაც რკინის მარაგის ეფექტურად მობილიზება შეუძლებელია.

ღვიძლის ქრონიკული დაავდება

  • მსუბუქიდან ზომიერი ფორმის არამეგალობლასტური მაკროციტული ანემია ღვიძლის დაავადებების ხშირი ნიშანია და გამოწვეულია ერთდროულად სისხლძარღვშიდა დილუციით მოცულობითი გადატვირთვის გამო, ერითროციტის გაზრდილი დესტრუქციით და ძვლის ტვინის დაქვეითებული კომპენსატორული პასუხით.

ჰიპოთირეოზი

  • იწვევს მსუბუქ ჰიპოპროლიფერაციულ ნორმოციტულ ანემიას, რაც განპირობებულია ერითროპოეზზე ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონების მასტიმულირებელი ეფექტის დაკარგვით.

იმუნური რეაქციები

აუტოიმუნური ჰემოლიზური ანემია[27][28]

  • აუტოანტისხეულები აზიანებს ერითროციტებს ექსტრავასკულური დესტრუქციის მიზნით. აღნიშნული ჩვეულებრივ ვლინდება, როგორც სხვა აუტოიმუნური მდგომარეობების (მაგალითად, სისტემური წითელი მგლურას, რევმატოიდული ართრიტის ან სკლეროდერმას) ნაწილი ან ლიმფოპროლიფერაციულ დარღვევასთან დაკავშირებით (როგორც წესი, არაჰოჯკინის ლიმფომა ან ქრონიკული ლიმფოციტური ლეიკემია).

  • აუტოიმუნურმა დაავადებებმა შეიძლება ასევე გამოიწვიოს ჭეშმარიტი ერითროციტული აპლაზია.

ალოიმუნური ჰემოლიზური ანემია

  • შეიძლება გამოწვეული იყოს ტრანსფუზიული რეაქციებით, როგორც წესი, ABO შეუთავსებლობის გამო.

ინფექციები

ჰემოლიზური ანემია შეიძლება გამოიწვიოს სხვადასხვა ინფექციამ, მათ შორის, ციტომეგალოვირუსულმა, ინფექციურმა მონონუკლეოზმა და ტოქსოპლაზმოზმა. ლეიშმანიოზი იწვევს ერთდროულად ერითროციტების ჰემოლიზს, ძვლის ტვინის სუპრესიას და სისხლის დაკარგვას.

ჭეშმარიტი ერითროციტული აპლაზიის მიზეზებია: პარვოვირუსი B19, ინფექციური მონონუკლეოზი, ვირუსული ჰეპატიტი, მალარია,[29] რესპირატორული ინფექციები, გასტროენტერიტი, პირველადი ატიპური პნევმონია და ყბაყურა.

გენეტიკური დარღვევები

თალასემია[30][31]

  • ჰემოლიზური ანემიები. აუტოსომურ-რეცესიული გენეტიკური მდგომარეობების ჯგუფი, რომელიც იწვევს ჰემოგლობინის მოლეკულაში ალფა გლობინის (ალფა თალასემია) ან ბეტა გლობინის (ბეტა თალასემია) ჯაჭვების წარმოქმნის შემცირებას ან მათ არარსებობას. ჰემოგლობინის პროდუქციის შემცირება ან მისი არარსებობა განაპირობებს ერითროპოეზის დარღვევას. ძლიერდება ერითროციტის დესტრუქცია, რაც იწვევს ჰემოლიზურ ანემიას.

  • ალფა თალასემიას აქვს სულ მცირე 4 განსაზღვრული ფორმა: ფარული მტარებლობა (ალფა გლობინის 1 დაზიანებული გენი), რომელიც არ იწვევს ანემიას; ალფა თალასემიის ნიშანი (ალფა გლობინის 2 დაზიანებული გენი); H ჰემოგლობინის დაავადება (როგორც წესი, ალფა გლობინის 3 გენია დაზიანებული) და ბარტის ჰემოგლობინის ნაყოფის წყალმანკის სინდრომი (დამახასიათებელია ალფა გლობინის ოთხივე გენის დელეცია), რაც სიცოცხლესთან შეუთავსებელია. პოლიმერაზული ჯაჭვური რეაქციის (PCR) დნმ ტესტირება და საუზერნ-ბლოტინგის ანალიზის გამოყენება შეიძლება ალფა თალასემიის ნიშნის დროს სპეციფიკური დეფექტის განსაზღვრისთვის.[32]

  • ბეტა თალასემია, კლინიკური და ჰემატოლოგიური ნიშნებიდან გამომდინარე კლასიფიცირებულია როგორც ფარული მტარებლობა, მცირე ბეტა თალასემია, გარდამავალი ბეტა თალასემია ან დიდი ბეტა თალასემია. დაავადების სიმძიმე დამოკიდებულია ფონურ მუტაციაზე და მერყეობს უსიმპტომოდან (ფარული მტარებლობის და მცირე ბეტა თალასემიის შემთხვევაში) მძიმე ფორმის, ტრანსფუზიაზე დამოკიდებულ ანემიამდე, ჩონჩხის ცვლილებებით (დიდი ბეტა თალასემიის შემთხვევაში). გასათვალისწინებელია, რომ რკინის დეფიციტის არსებობისას ნორმალური HbA2 არ გამორიცხავს ბეტა თალასემიის ფორმას - ბეტა თალასემიის ნიშანს. გენეტიკური ტესტირება, როგორც წესი, არ ტარდება, ვინაიდან F ჰემოგლობინის მომატება ადვილად შესამჩნევია ელექტროფორეზზე.

ნამგლისებრუჯრედოვანი ანემია[30]

  • ჰემოლიზური ანემია გამოწვეულია ჰემოგლობინის (HbA) ბეტა ჯაჭვში აუტოსომურ-რეცესიული გენის დეფექტით, რაც იწვევს ნამგლისებრი უჯრედის ჩამოყალიბებას. ნამგლისებრუჯრედოვანი ჰემოგლობინის შემცველი ერითროციტები ხდება ხისტი და დეფორმირდება ნამგლისებურ ფორმად.

  • პაციენტები მიდრეკილნი არიან ვაზოოკლუზიური ეპიზოდების განვითარებისკენ, ხისტი, დეფორმული ერითროციტების გამო და პროთრომბოზური მდგომარეობის ჩამოყალიბებისკენ, რაც გამოწვეულია თანმხლები ლეიკოციტოზით, რომელიც აძლიერებს ციტოკინების გამოყოფას. პერსისტენტული ტკივილი მუცლის, გულმკერდის ან ჩონჩხის არეში და დაქტილიტი ძირითადი სიმპტომებია.

თანდაყოლილი სფეროციტოზი

  • ჰემოლიზური ანემია გამოწვეულია ერითროციტების აუტოსომურ-დომინანტური მემკვიდრეობითი ანომალიით, რომლის დროსაც მათი გარსის შემადგენელ ცილებში წარმოიქმნება დეფექტები. შედეგად, ერითროციტები კარგავს თავის ორმხრივშეზნექილ სტრუქტურას და ხდება სფერული ფორმის (სფეროციტები). სფეროციტები მყიფეა და ელენთა მას შერჩევითად მოცილებს და განადგურებს. ერითროციტის გაძლიერებული დესტრუქცია იწვევს ანემიას ჰიპერბილირუბინემიასა და სპლენომეგალიასთან ერთად.

  • დაავადების სიმძიმე მერყეობს უსიმპტომოდან ტრანსფუზიაზე დამოკიდებულ ანემიამდე, სიყვითლესთან ერთად, რაც დამოკიდებულია მემბრანის ფონური დეფექტის სიმძიმეზე.

გლუკოზა-6-ფოსფატ დეჰიდროგენაზას (G6PD) დეფიციტი[33]

  • ფერმენტის დეფიციტით გამოწვეული მემკვიდრეობითი (X-თან შეჭიდული) ჰემოლიზური ანემია, რაც საკმაოდ ხშირია მსოფლიოს იმ რეგიონების მოსახლეობაში, სადაც მალარია არის ან იყო გავრცელებული. ასეთია აფრიკის სუბსაჰარული ნაწილი, აზია, ხმელთაშუა ზღვის რეგიონი და ახლო აღმოსავლეთი.

  • გლუკოზა-6-ფოსფატდეჰიდროგენაზა ახდენს რედუცირებული გლუტათიონის წარმოქმნასთან დაკავშირებული რეაქციის კატალიზს. გლუტათიონი უჯრედის ძირითადი ანტიოქსიდანტია. ფერმენტის დეფიციტის შედეგად უჯრედები დაუცველი ხდება ოქსიდანტური დაზიანებისგან. ერითროციტების ანტიოქსიდანტურ დაცვას უზრუნველყოფს მხოლოდ რედუცირებული გლუტათიონი, ასე რომ გლუკოზა-6-ფოსფატდეჰიდროგენაზის დეფიციტი ზრდის ერითროციტის დესტრუქციას.

  • დაავადების სიმძიმე იცვლება ფონური მუტაციის სიმძიმიდან გამომდინარე. პაციენტთა უმრავლესობა უსიმპტომოა. სიმპტომური დაავადება იწვევს მწვავე ჰემოლიზის ეპიზოდებს, სიფერმკრთალითა და სიყვითლით, ოქსიციურ სტრესთან ექსპოზიციის შემდეგ. ტრიგერებია: ფავიზმი, სულფანილამიდური პრეპარატები, ასპირინი, ნიტროფურანტოინი, ნაფტალინი და ფებრილური ავადმყოფობა. შედეგად განვითარებული ჰემოლიზი, როგორც წესი, თვითკურნებადია. სიცოცხლისათვის საშიში სიმპტომები უფრო გავრცელებულია ხმელთაშუა ზღვის ვარიანტში.

ძვლის ტვინის თანდაყოლილი უკმარისობის სინდრომი

  • ყველაზე გავრცელებულია ფანკონის ანემია. როგორც წესი, ის აუტოსომურ-რეცესიულია, მაგრამ ასევე შეიძლება იყოს X-თან შეჭიდული. იდენტიფიცირებულია მუტაციები 13 გენში. აღნიშნული გენები აკოდირებს ცილას, რომელიც წარმოქმნის დნმ-ის დაზიანების საპასუხოდ ჩართულ ნუკლეურ კომპლექსს. თუმცა ზუსტი მექანიზმები, რომლითაც მუტაციები იწვევს ძვლის ტვინის უკმარისობას, ცნობილი არ არის.

  • თანდაყოლილი დისკერატოზისთვის დამახასიათებელია ტრიადა: პათოლოგიური ფრჩხილები, ბადისებრი გამონაყარი კანზე და ლეიკოპლაკია. გამოვლენილია X-თან შეჭიდული, აუტოსომურ-დომინანტური და აუტოსომურ-რეცესიული დამემკვიდრება. გენეტიკური დეფექტები აქვეითებს ტელომერაზას ფუნქციას. ტელომერები ინარჩუნებს ქრომოსომულ მდგრადობას, ამასათან, ძვლის ტვინი ძლიერად არის დამოკიდებული ტელომერის შენარჩუნებაზე, რათა ხელი შეუწყოს უჯრედის მაღალი სიჩქარით პროლიფერაციას. ტელომერაზას დაკარგვა იწვევს ძვლის ტვინის უკმარისობას.

  • შვახმან-დაიმონდის სინდრომი იშვიათი აუტოსომურ-რეცესიული დაავადებაა, რომელიც იწვევს პანკრეასის ეგზოკრინულ დისფუნქციას, ანემიას, ნეიტროპენიას (რომელიც შეიძლება იყოს ინტესრმისიული) და ჩონჩხის პათოლოგიებს. პაციენტთა დაახლოებით 90% მუტაციების მტარებელია SBDS გენში, თუმცა მუტაციების კავშირი ძვლის ტვინის უკმარისობასთან არ არის კარგად გარკვეული.

მიკროვასკულური დაავადება

ჰემოლიზურ-ურემიული სინდრომი (HUS)[34]

  • გორგლოვანი ქსელის ენდოთელიუმის დაზიანება იწვევს ჰემოლიზურ ანემიას (ერითროციტების ფრაგმენტაციისა და დეფორმაციის გამო), თრომბოციტოპენიას (გამოწვეული თრომბოციტების რაოდენობის დაქვეითებით) და ნეფროპათიას.

  • მიზეზებია: ნაწლავის ჩხირის მიერ წარმოქმნილი ვეროტოქსინები; სტრეპტოკოკის სახეობების მიერ პროდუცირებული ნეირამინიდაზა; მემკვიდრეობითი დეფექტები ცილებში, რომელიც აკონტროლებს კომპლემენტს და მედიკამენტები (ციკლოსპორინი და ზოგიერთი ქიმიოთერაპიული აგენტი).

დისემინირებული სისხლძარღვშიგა შედედება (DIC)[34][35]

  • კოაგულაციის აქტივაციით განვითარებული შეძენილი სინდრომი, რის შედეგადაც წარმოიქმნება ინტრავასკულური თრომბი და ვითარდება თრომბოციტებისა და კოაგულაციის ფაქტორების დეფიციტი.

  • დისემინირებული სისხლძარღვშიგა შედედება (DIC) შესაძლოა გამოწვეული იყოს დიდი ტრავმით; დამწვრობით; ორგანოების უკმარისობით (პანკრეატიტი, ღვიძლის მწვავე უკმარისობა); სეფსისით[36] ან მძიმე ინფექციებით; მძიმე ფორმის სამეანო დარღვევებით (ამნიონური სითხით ემბოლია, ეკლამფსია, პლაცენტის ნაადრევი აშრევება, მკვდარი ნაყოფის ჩარჩენის სინდრომი); ავთვისებიანი მდგომარეობებით (მწვავე მიელოციტური ლეიკემია ან მეტასტაზური მუცინის გამომყოფი ადენოკარცინომა); მსხვილი სისხლძარღვების დაავადებებით (ჰემანგიომები, აორტის დიდი ანევრიზმები); და მძიმე ტოქსიკური ან იმუნოლოგიური რეაქციებით.

  • ჰემოლიზური ანემია გამოწვეულია მცირე ზომის სისხლძარღვების თრომბებში ერითროციტების ფრაგმენტაციითა და დეფორმაციით.

თრომბოზული თრომბოციტოპენიური პურპურა[34][37]

  • მიკროანგიოპათიური ჰემოლიზური ანემიისა და თრომბოციტოპენიური პურპურის კლინიკური სინდრომი.

  • როგორც ითვლება, გამოწვეულია ფონ ვილებრანდის ფაქტორის (vWF) პათოლოგიური მსხვილი მულტიმერების წარმოქმნით. აღნიშნული პათოლოგიური ფაქტორი იწვევს მოცირკულირე თრომბოციტების აგრეგაციას მაღალი ინტრავასკულური ხახუნის ადგილებზე, რომელსაც შედეგად მოჰყვება თრომბის წარმოქმნა მიკროვასკულურ სისტემაში.

  • ჰემოლიზური ანემია გამოწვეულია მცირე ზომის სისხლძარღვების თრომბებში ერითროციტების ფრაგმენტაციითა და დეფორმაციით. თრომბოციტოპენიას იწვევს თრომბოციტების ჭარბი ხარჯვა; პურპურა და სისხლდენის სხვა ნიშნები ჩნდება პაციენტთა მცირე ნაწილში. თრომბის ფორმირება მცირე ზომის სისხლძარღვებში ასევე იწვევს ცენტრალური ნერვული სისტემის (CNS) მძიმე სიმპტომებს და თირკმლის დაავადებას.

ჰემანგიომა[34]

  • სისხლძარღვის სიმსივნეები, რომლებიც ვითარდება პათოლოგიური ანგიოგენეზისა და სისხლძარღვების ჭარბი პროლიფერაციის შედეგად. აღნიშნული ვარირებს ხილული ზედაპირული დაზიანებებიდან შინაგანი ორგანოების ჰემანგიომებამდე.

  • ლოკალური მოხმარების კოაგულოპათია (კაზაბახ-მერიტის სინდრომი) შეიძლება აღინიშნოს გართულების სახით, რაც იწვევს თრომბის წარმოქმნას და თრომბოციტოპენიას. ჰემანგიომის მცირე სისხლძარღვებში ერითროციტების დეფორმაციამ და ფრაგმენტაციამ შესაძლოა გამოიწვიოს ჰემოლიზური ანემია.

  • კაზაბახ-მერიტის სინდრომმა მძიმე ფორმის შემთხვევებში ასევე შეიძლება გამოიწვიოს დისემინირებული სისხლძარღვშიგა შედედება.

ავთვისებიანი არტერიალური ჰიპერტენზია

  • ჰიპერტენზიული კრიზი სისტოლური არტერიული წნევით > 210 მმ ვწყ.სვ. და დიასტოლური არტერიული წნევით > 130 მმ ვწყ. სვ, რომელიც დაკავშირებულია სასიცოცხლო ორგანოს ფუნქციის სწრაფ გაუარესებასთან. გავრცელებული მიზეზებია: არანამკურნალევი ჰიპერტენზია, თირკმლის დაავადება, ეკლამფსია, სიმპათომიმეტური პრეპარატების და მონოამინოქსიდაზას ინჰიბიტორების გამოყენება. დაავადება უფრო გავრცელებულია ხანდაზმული ასაკის ადამიანებში, მამაკაცებსა და შავკანიანებში.

  • იწვევს ენდოთელიუმის დაზიანებას და ენდოთელურ ფიბრინულ ნადებს. ერითროციტის მექანიკური დეფორმაცია და ფრაგმენტაცია, რის შედეგადაც მცირე სისხლძარღვებში წარმოიქმნება მაღალი წნევა და ფიბრინი, იწვევს ჰემოლიზურ ანემიას.

ხელოვნური სარქველები და პროტეზები[38]

  • უცხო ზედაპირის მიერ შექმნილი ხახუნი და ტურბულენტობა იწვევს ერითროციტების დეფორმაციასა და ფრაგმენტაციას. გაუმჯობესებულმა პროთეზებმა შეამცირა ამ გართულების ინციდენტობა და ანემიის განვითარების შემთხვევაში, როგორც წესი, ის მსუბუქი ფორმის იქნება.

სხვა მიზეზები

ორსულობა[39]

  • ანემია ორსულობისას შეიძლება გამოწვეული იყოს დილუციური ეფექტით, ვინაიდან პლაზმის მოცულობა იზრდება ერითროციტის მასის არაპროპორციულად. ამ ეფექტის გათვალისწინებით, ანემია ორსულობისას განისაზღვრება, როგორც ჰემოგლობინი <10გ/დლ-ზე. რკინის დეფიციტი შემთხვევათა 95%-ის მიზეზია, რაც გამოწვეულია რკინაზე მოთხოვნის ზრდით და ქალების 1/3-ს ექნება ან რკინის ან ფოლიუმის მჟავის დეფიციტი მესამე ტრიმესტრისთვის.[40]

  • მიუხედავად იმისა, რომ ანემია მნიშვნელოვანი პრობლემაა ორსულობის დროს და ეფექტური მკურნალობაც ხელმისაწვდომია, არ არსებობს მაღალი ხარისხის მტკიცებულება ორსულობისას ანემიის ეროვნული სკრინინგის პროგრამის სარგებლიანობის თაობაზე, დედისა და ჩვილის ავადობის დაქვეითების თვალსაზრისით.[41]

თერმული დამწვრობა

  • პაციენტებს, სხეულის ზედაპირის 10%-ზე მეტი დამწვრობით შეიძლება განუვითარდეთ ჰემოლიზური ანემია, რაც გამოწვეულია ერითროციტების სისხლძარღვშიგა ჰემოლიზით (დამწვრობის ადგილზე და სისტემურად), ერითროციტის მასის დაკარგვით (თრომბის წარმოქმნის გამო) და ერითროციტების დაზიანებით, სისტემურად გამოყოფილი პროტეაზებისა და ჟანგბადის თავსუფალი რადიკალებისგან.[42]

ჰოსპიტალში შეძენილი ანემია

  • ახლადგამოვლენილი ანემია ჰოსპიტალიზებულ პაციენტებში, რომლებსაც მანამდე ჰემოგლობინის დონე ნორმაში ჰქონდათ. ჰოსპიტალში შეძენილი ანემია, როგორც წესი, დაკავშირებულია ხშირ ფლებოტომიასთან და იატროგენული მიზეზია სისხლის დაკარგვა ინვაზიური პროცედურების ან ჰემოდილუციის გამო. მწვავე ანთებითი რეაქცია ავადმყოფობაზე ამცირებს კომპენსატორულ ერითროპოეზს. ჰოსპიტალში შეძენილი ანემია ასოცირებულია ავადობის გაზრდასთან და საავადმყოფოში დაყოვნების გახანგრძლივებასთან.[43]

აღნიშნული მასალა უნდა გამოიყენოთ disclaimer მიხედვით