მიდგომა

ცელიაკია შეიძლება სხვადასხვაგვარად გამოვლინდეს. დიაგნოზი საჭიროებს მაღალი ხარისხის კლინიკურ ეჭვს.

გამოვლენილი ნიშნები

ცელიაკიაზე მიანიშნებს: აუხსნელი გასტროინტესტინური სიმპტომების მქონე პაციენტები (მათ შორის გაღიზიანებული ნაწლავის სინდრომი და/ან დისპეპსია), ქრონიკული დიარეა, აუხსნელი რკინადეფიციტური ანემია ან გამონაყარი კანზე, რომელიც შეესაბამება ჰერპეტიფორმულ დერმატიტს.[37][38][39]

ასევე გასათვალისწინებელი მდგომარეობებია ზრდაში ჩამორჩენა, სიდაბლე, ვიტამინის დეფიციტი (B12, D, ფოლატი), განმეორებითი აფთოზური სტომატიტი, განმეორებითი სპონტანური აბორტი და უშვილობა.[40]

კვლევები

ტესტირებამდე მნიშვნელოვანია დადგინდეს, რომ პაციენტი იღებს გლუტენს. ყველა დიაგნოსტიკური ტესტი ნორმას უბრუნდება გლუტანისაგან თავისუფალი დიეტის ფონზე.

1. სეროლოგია

  • უნდა შეფასდეს იმუნოგლობულინ A-ქსოვილოვანი ტრანსგლუტამინაზას ტიტრი.[41][42] მიუხედავად იმისა, რომ მტკიცებულება საკმარისი არ არის, IgA-ს რაოდენობრივი ანალიზი რუტინულად კეთდება IgA-ს დეფიციტის დასადგენად.

  • ენდომიზიული ანტისხეული IgA-tTG-ის უფრო ძვირადღირებული ალტერნატივაა, უფრო მაღალია სპეციფიკურობა, თუმცა დაბალია მგრძნობელობა. ამ მეთოდის გამოყენება შესაძლებელია იმ შემთხვევაში, თუ IgA-tTG-ს განსაზღვრა შეუძლებელია.[43] tTG-გან განსხვავებით, რომელიც ფერმენტული იმუნოსორბენტული ანალიზია, EMA ეფუძნება იმუნოფლუორესცენციას და შესაბამისად დამოკიდებულია ოპერატორზე.

  • IgA-ს დეფიციტის დროს მოითხოვეთ IgG-დეამიდირებული გლიადინის პეპტიდის სეროლოგია, მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნული ტესტის დიაგნოსტიკური სიზუსტე გარკვეულწილად ჩამოუვარდება IgA-tTG-ს სიზუსტეს.[42][44] თუ მომატებულია IgA-tTG-ს დონე, პაციენტმა უნდა გააგრძელოს გლუტენის შემცველი დიეტა და მიმართოს სპეციალისტს თორმეტგოჯა ნაწლავის ბიოფსიის ჩასატარებლად. IgA-ს დეფიციტის მქონე პაციენტებში გამართლებულია თორმეტგოჯა ნაწლავის ბიოფსიაც. IgG-tTG წარსულში ითვლებოდა ერთ-ერთ ყველაზე გავრცელებულ სეროლოგიურ ტესტად ცელიაკიის დიაგნოსტიკისთვის იმ პირებში, რომელთაც შესაძლო ან დადასტურებული IgA-ს დეფიციტი ჰქონდათ. თუმცა, აღნიშნული ტესტი უფრო და უფრო მეტად ნაცვლდება ახალი და ზუსტი მეთოდებით- IgG DGP ან IgA/IgG DGP განსაზღვრით.

  • ნორმალური IgA-tTG და საერთო IgA საკმარისია დიაგნოზის გამოსარიცხად თუ კლინიკური ეჭვი ცელიაკიაზე დაბალია.

2. ჰისტოლოგია

  • თუ მომატებულია IgA-tTG-ს დონე, პაციენტმა უნდა გააგრძელოს გლუტენის შემცველი დიეტა და მიმართოს სპეციალისტს თორმეტგოჯა ნაწლავის ბიოფსიის ჩასატარებლად.

  • თუ კლინიკური ეჭვი ცელიაკიაზე მაღალია, წვრილი ნაწლავის ბიოფსია უნდა ჩატარდეს მიუხედავად ქსოვილის ტრანსგლუტამინაზას იმუნოგლობულინი A-ს (IgA-tTG) შედეგისა, ვინაიდან ცელიაკიის მქონე პაციენტთა 2 %-ში იძლება არ ქონდეს ცირკულირებადი ქსოვილის ტრანსგლუტამინაზა (tTG) დიაგნოზის დასმის დროს (სეროუარყოფითი ცელიაკია).[45]

  • თუმცა, თუ პედიატრიულ პაციენტს აქვს ცელიაკიის სიმპტომები და მაღალი ქსოვილის ტრანსგლუტამინაზას იმუნოგლობულინი A-ს (IgA-tTG)ტიტრი (ლაბორატორიული კვლევის ნორმის დიაპაზონზე 10-ჯერ მაღალი) შესაძლებელია დასადასტურებლად ანტიენდომიზიური ანტისხეულების (EMA) ტესტირება. თუ ანტიენდომიზიური ანტისხეულების (EMA) ტესტი დადებითია, ცელიაკია შეიძლება დადასტურდეს წვრილი ნაწლავის ბიოფსიის გარეშე.[46]

  • ზოგიერთი ექსპერტის რჩევით, თუ ზრდასრულ პაციენტს აქვს ძალიან მაღალი IgA-tTG ტიტრი (ლაბორატორიის ფარგლებზე 10-ჯერ მეტი) და დადებითი EMA სისხლის მეორე ნიმუშში, შეიძლება დაისვას დიაგნოზი თორმეტგოჯას ბიოფსიის გარეშე.[47]

  • თორმეტგოჯა ნაწლავის ბიოპტატის ცვლილებები ცელიაკიის დროს ფასდება მარშის კლასიფიკაციის მიხედვით, 0-დან 4-მდე.[48] ცელიაკიის სადიაგნოსტიკოდ ინტრაეპითელური ლიმფოციტების რაოდენობა მომატებული უნდა იყოს, ხოლო ხაო-კრიპტის შეფარდება დაკლებული. თუ მხოლოდ რომელიმე ერთი ცვლილება ვლინდება, იმატებს სხვა დიფერენციული დიაგნოზის ალბათობა.com.bmj.content.model.Caption@5986ecfa[Figure caption and citation for the preceding image starts]: წვრილი ნაწლავების ხაოების ატროფიისა და კრიპტების ჰიპერპლაზიის ჰისტოლოგიური სურათიFrom the personal collection of DA Leffler; used with permission [Citation ends].

  • ცელიაკიისთვის ტიპური ცვლილებების არსებობა თორმეტგოჯას ბიოფსიაზე და კლინიკური გაუმჯობესება გლუტენისაგან თავისუფალი დიეტის ფონზე ადასტურებს დიაგნოზს. განმეორებითი ბიოფსია დიეტიდან გლუტენის ამოღების შემდეგ რუტინულად აღარ არის საჭირო დიაგნოზის დასადასტურებლად.com.bmj.content.model.Caption@429bd4e3[Figure caption and citation for the preceding image starts]: წვრილი ნაწლავების ხაოები- ნაწლავური დაზიანების შეხორცება გლუტენისაგან თავისუფალი დიეტის ფონზეFrom the personal collection of DA Leffler; used with permission [Citation ends].com.bmj.content.model.Caption@77c0fec8[Figure caption and citation for the preceding image starts]: წვრილი ნაწლავის ხაოები ცელიაკიის დროსFrom the personal collection of DA Leffler; used with permission [Citation ends].com.bmj.content.model.Caption@b7a1f74[Figure caption and citation for the preceding image starts]: წვრილი ნაწლავის ნორმალური ხაოებიFrom the personal collection of DA Leffler; used with permission [Citation ends].com.bmj.content.model.Caption@6575c3dd[Figure caption and citation for the preceding image starts]: ცელიაკიის ფონზე განვითარებული წყლულოვანი მლივი ნაწლავის კაფსულური ენდოსკოპიის სურათებიFrom the personal collection of CP Kelly; used with permission [Citation ends].

3. ადამიანის ლეიკოციტების ანტიგენის (HLA) ტიპირება

  • შეიძლება გამოიყენონ ცელიაკიის გამოსარიცხად იმ პაციენტებში, რომლებიც უკვე იმყოფებიან გლუტენისაგან თავისუფალ დიეტაზე ან იდიოპათიური, ცელიაკიის მსგავსი ენტეროპათიების შემთხვევაში; თუმცა, აღნიშნული კვლევა სადიაგნოსტიკო არ არის.

  • ადამიანის ლეიკოციტების ანტიგენის (HLA) ტიპირება შეიძლება გამოყენებული იყოს პირველი რიგის სკრინინგ-ტესტად, რათა გამოირიცხოს ცელიაკია პირველი რიგის ნათესავებში.[23] თუმცა, ტესტის ხელმისაწვდომობა და ფასი შეიძლება იყოს პრობლემური.

4. ენდოსკოპია

  • ლორწოვანი ნაკეცების ატროფია და დაკბილვა (Scalloping); შეიძლება გამოვლინდეს კვანძოვანი და მოზაიკური ზედაპირი ლორწოვანზე, თუმცა ენდოსკოპიური სურათი არ არის სენსიტიური ცელიაკიის სადიაგნოსტიკოდ.com.bmj.content.model.Caption@79552f5c[Figure caption and citation for the preceding image starts]: თორმეტგოჯა ნაწლავის ლორწოვანის დაკბილვა (Scalloping) ცელიაკიის დროსFrom the personal collection of DA Leffler; used with permission [Citation ends].com.bmj.content.model.Caption@993b800[Figure caption and citation for the preceding image starts]: თორმეტგოჯა ნაწლავის ლორწოვანის დაკბილვა (Scalloping) ცელიაკიის დროსFrom the personal collection of DA Leffler; used with permission [Citation ends].

გლუტენის საცდელი ტესტი

'თუ ცელიაკიის მქონე პაციენტი შეფასებამდე გლუტეინისგან თავისუფალ დიეტაზეა, მას ვერ განვასხვავებთ ჯანმრთელი პირისაგან. აღნიშნულ შემთხვევებში საჭიროა გლუტეინის საცდელი ტესტი. გლუტეინის ტესტის დროს პაციენტი ისევ გადაყავთ გლუტეინის შემცველ საკვების დიეტაზე, რომელიც შეიცავს 3-10 გ გლუტენს ყოველდღიურად (2-5 ნაჭერი ხორბლის პური). 2-8 კვირის შემდეგ უნდა ჩავატაროთ სეროლოგიური ტესტები და წვრილი ნაწლავის ჰისტოლოგიური კვლევა.[49]

კომერციული ნაკრები

თუ პაციენტი იყენებს სახლში ჩასატარებელ ტესტს ან აპირებს მის გამოყენებას, აუცილებელია გაიაროს კონსულტაცია და განიხილოს თავისი სიმპტომები მკურნალ ექიმთან, ტესტის შედეგის მიუხედავად.

ცელიაკიის ინდივიდუალური რისკის განმსაზღვრელი, კომერციულად ხელმისაწვდომი ტესტები აფიქსირებენ HLA-DQ2 და HLA-DQ8 გენების არსებობას ნერწყვში.[50] თუმცა, დიდი ბრიტანეთის გაიდლაინებით არ არის რეკომენდებული HLA-DQ2 და HLA-DQ8 ტესტირება ცელიაკიის თავდაპირველი დიაგნოსტიკის დროს, არა‑სპეციალიზებულ ცენტრებში.[51]

პროფესიონალებმა უნდა იცოდნენ, რომ თუ პაციენტს დადებითი შედეგი ჰქონდა tTG ანტისხეულებზე სახლში გასაკეთებელი ტესტით (თითის ჩხვლეტით აღებული ნიმუში), შესაძლებელია დაიწყონ გლუტეინისგან თავისუფალი დიეტა, სანამ ექიმთან მივლენ.[52]

ნერწყვში tTG ანტისხეულებზე ტესტირება შესწავლის ეტაპზე, მაგრამ ამჟამად არ არსებობს საკმარისი მტკიცებულება მათი გამოყენების რეკომენდაციისთვის.[23]

ამ მასალის გამოყენება ექვემდებარება ჩვენს წესებს