ეტიოლოგია

ცელიაკია არის სისტემური აუტოიმუნური დაავადება, რომელიც პროვოცირდება მარცვლეულის გლუტეინის პეპტიდებით. გლუტენი შედის ხორბალში, ჭვავსა და ქერში. ცელიაკიის მქონე თითქმის ყველა პაციენტი ატარებს ჰისტოშეთავსებადობის კომპლექსის II კლასის ორი ძირითადი მოლეკულიდან ერთერთს ( ადამიანის ლეიკოციტური ანტიგენი [HLA]-DQ2 ან0DQ8), რომლებიც აუცილებელია გლუტეინის პეპტიდების წარმოსაჩენად იმგვარად, რაც აუცილებელია ანტიგენ-სპეციფიკური T უჯრედების გასააქტიურებლად. ცელიაკიისადმი გენეტიკური წინასწარგანწყობის ძირითადი ფაქტორებია DQ2 ან DQ8. თუმცა, DQ2-DQ8-დადებითი პირების უმრავლესობას არასდროს განუვითარდება ცელიაკია გლუტეინზე ყოველდღიური ექსპოზიციის მიუხედავად.

უცნობია ის დამატებითი გარემო ან გენეტიკური ფაქტორები, რომლებიც საჭიროა გლუტეინის მიმართ იმუნური ტოლერანტობის დასაკარგად. ვარაუდობენ, რომ გარკვეულ როლს თამაშობს რამდენიმე ჰიპოთეტური ფაქტორი: გლუტეინთან თავდაპირველი ექსპოზიციის ქრონოლოგია; კუჭ-ნაწლკალვის ინფექცია, რომელიც იწვევს გლუტენის ანტიგენის მიმიკრიას; ნაწლავურ-ეპითელიური ბარიერის პირდაპირი დაზიანება, რასაც მივყავართ გლუტეინური პეპტიდების არანორმალურ ზემოქმედებასთან ლორწოვან გარსზე. თუმცა მსხვილმა პროსპექტულმა კოჰორტულმა კვლევამ ადამიანის ლეიკოციტური ანტიგენი-DQ2 და DQ8 გენოტიპების მქონე ბავშვებზე აჩვენა, რომ სიცოცხლის პირველი 5 წლის განმავლობაში გლუტეინის უფრო დიდი რაოდენობით მიღება დაკავშირებული იყო ცელიაკიის რისკის მატებასთან. ცელიაკიის რისკი იზრდება გლუტეინის დონის გაზრდით 1 გ/დღეში საორიენტაციო მაჩვენებელთან შედარებით[11]

რეოვირუსული ინფექცია, ასევე ხელს უწყობს ანთებითი იმუნიტეტის განივთარებას და გლუტენის მიმართ პირის ღრუს ტოლერანტობის დაქვეითებას.[12] ვირუსული ინფექციის, როგორც ცელიაკიის გამომწვევის ტრიგერის ჰიპოთეზის შესაბამისად, ერთ ერთმა შემთხვევა-კონტროლის კვლევამ გამოავლინა კავშირი ადრეულ ბავშვობაში ენტეროვირუსულ ინფექციასა და ცელიაკიის შემდგომ განვითარებას შორის.[13]

პათოფიზიოლოგია

ხორბლის (გლიადინი), ჭვავის (სეკალინი), ქერის (ჰორდეინი) და მსგავსი მცენარეების პროლამინების ანტიგენური პეპტიდების მიმართ იმუნური ტოლერანტობის დაკარგვა ცელიაკიის ძირითადი ანომალიაა. აღნიშნული პეპტიდები რეზისტენტულია ადამიანის პროტეაზების მიმართ, რის გამოც პეპტიდი პერსისტირებს წვრილი ნაწლავის სანათურში.[14] უცნობია, თუ როგორ აღწევს მსგავსი პეპტიდი საკუთრივ მემბრანაში (lamina propria), თუმცა ძირითადი ჰიპოთეზის მიხედვით არსებობს დეფექტი მჭიდრო უჯრედთშორის კავშირებში, ენდოთელიუმის უჯრედების ტრანსციტოზში, ნაწლავის სანათურში არსებულ დენდრიტულ უჯრედებსა და აპოპტოზური ხაოიანი ენტეროციტების რეზობრციულ პასაჟში.

ნაწლავის ლორწქვეშა შრეში აღნიშნული პეპტიდები როგორც თანდაყოლილ, ასევე ადაპტაციურ იმუნურ სისტემას ააქტიურებენ. თანდაყოლილი იმუნიტეტის გააქტიურების მექანიზმი სრულად აღწერილი არ არის. ნათელია, რომ გლუტენის პეპტიდები ასტიმულირებს ინტერლეიკინ-15-ის გამოყოფას დენდრიტული უჯრედებიდან, მაკროფაგებიდან და ნაწლავური ეპითელიუმიდან, რაც შემდგომში იწვევს ინტრაეპითელური ლიმფოციტების სტიმულირებას და ეპითელიუმის დაზიანებას.[15][16][17][18] ლორწქვეშა შრეში გლუტეინის პეპტიდები გადიან დეამიდაციას ქსოვილოვანი ტრანსგლუტამინაზას მიერ. ქსოვილოვანი ტრანგლუტამინაზა ნორმაში ჩართულია კოლაგენების ჯვარედინ დაკავშირებასა და ქსოვილის რემოდელირების პროცესში. გლიადინის პეპტიდის დეამიდაცია იწვევს მაღალაფინურ შეკავშირებას ცელიაკიასთან ასოცირებულ HLA პეპტიდებზე (DQ2 ან DQ8), რომლებიც ანტიგენწარმდგენი უჯრედების ზედაპირზე გვხვდება; შემდგომში აქტიურდებიან დამხმარე T (Th) უჯრედები.[19] ამიტომ, ცელიაკიის დროს პაციენტს აუცილებლად ექნება HLA-DQ2 (პაციენტთა 95%) ან DQ8 (პაციენტთა 5%). Th უჯრედების სტიმულაციას ორი შედეგი აქვს. Th1-დან გამოყოფილი ციტოტოქსიკური T ლიმფოციტები განაპირობებს უჯრედთა სიკვდილს და ქსოვილის რემოდელირებას ხაოების ატროფიითა და კრიპტების ჰიპერპლაზიით. Th2 იწვევს პლაზმური უჯრედების მომწიფებასა და შემდგომში გლიადინის საწინააღმდეგო ანტი-tTG ანტისხეულების წარმოქმნას.[20]

კლასიფიკაცია

ცელიაკიის ქვეჯგუფები

ცელიაკიის ოფიციალური კლასიფიკაცია არ არსებობს. გავრცელებული ქვეჯგუფებია:[1]

  1. კლასიკური ცელიაკია: მალაბსორბციის კლინიკური სიმპტომები და ნიშნები, მათ შორის დიარეა, სტეატორეა, წონის კლება ან ზრდა-განვითარების შეფერხება, მუცლის ტკივილი, დისკომფორტი და დაღლილობა. კლასიკური სიმპტომები პაციენტების <50%-ში გვხვდება.

  2. ატიპური ცელიაკია: არ გვხვდება ტიპური გასტროინტესტინური სიმპტომები ან მალაბსორბცია; აღინიშნება დეფიციტური დარღვევები (მაგ. რკინადეფიციტი) ან ნაწლავგარე გამოვლინებები (მაგ. დაღლილობა, ღვიძლის ფერმენტების მატება ან უშვილობა). ატიპური დაავადება სავარაუდოდ მოიცავს ცელიაკიის დიაგნოზის მქონე პირთა უმრავლესობას.

  3. უსიმპტომო ცელიაკია: ცელიაკიის სეროლოგიური და ჰისტოლოგიური მტკიცებულება აშკარად გამოხატული სიმპტომების, ნიშნებისა და დეფიციტური მდგომარეობის გარეშე. ცელიაკიის ფარულ შემთხვევათა ზუსტი წილი უცნობია, მაგრამ, ითვლება რომ ის შეადგენს შემთხვევათა არანაკლებ 20%-ს .

  4. არამორეაგირე ცელიაკია: კლინიკური სიმპტომები ან ლაბორატორიული დარღვევები, რომლებიც ცელიაკიას ახასიათებს, არ უმჯობესდება კვებიდან გლუტეინის ამოღების შემდეგ 6 თვის განმავლობაში; ან ტიპური სიმპტომები ან ლაბორატორიული დარღვევები მეორდება გლუტეინისაგან თავისუფალი დიეტის დაცვის ფონზე.

  5. რეფრაქტორული ცელიაკია: არამორეაგირე ცელიაკიის ქვეტიპი კლინიკური სიმპტომებისა და ჰისტოლოგიური დარღვევების (ხაოების ატროფია) ნიშნების შენარჩუნება გლუტეინისგან თავისუფალი მკაცრი დიეტის სულ მცირე 12 თვის შემდეგ, როდესაც არ ვლინდება სხვა პათოლოგიის, მათ შორის გამოხატული ლიმფომის მტკიცებულება. რეფრაქტორული ცელიაკიის ზუსტი ინციდენტობა უცნობია, თუმცა სავარაუდოდ 1%-ს შეადგენს.

ამ მასალის გამოყენება ექვემდებარება ჩვენს წესებს