ეტიოლოგია

ცელიაკია არის სისტემური აუტოიმუნური დაავადება, რომელიც პროვოცირდება გლუტენის პეპტიდებით. გლუტენი შედის ხორბალში, ჭვავსა და ქერში. ცელიაკიის მქონე თითქმის ყველა პაციენტს ექნება ორი ჰისტოშეთავსებადობის II კლასის კომპლექსიდან რომელიმე - HLA DQ2 ან HLA DQ8. აღნიშნული კომპლექსი საჭიროა გლუტენის პეპტიდების საარსებოდ, რაც საჭიროა ანტიგენ-სპეციფიკური T უჯრედების გასააქტიურებლად. ცელიაკიისადმი გენეტიკური წინასწარგანწყობის ძირითადი ფაქტორებია DQ2 ან DQ8. თუმცა, DQ2-DQ8-დადებითი პირების უმრავლესობას არასდროს განუვითარდება ცელიაკია გლუტენთან ყოველდღიური ექსპოზიციის მიუხედავად. უცნობია ის დამატებითი გარემო ან გენეტიკური ფაქტორები, რომლებიც საჭიროა გლუტენის მიმართ იმუნური ტოლერანტობის დასაკარგად. არსებობს რამდენიმე ჰიპოთეტური ფაქტორი: გლუტენთან თავდაპირველი ექსპოზიციის ქრონოლოგია; კუჭ-ნაწლკალვის ინფექცია, რომელიც იწვევს გლუტენის ანტიგენის მიმიკრიას; ნაწლავურ-ეპითელიური ბარიერის პირდაპირი დაზიანება, რასაც მივყავართ გლუტენური პეპტიდების არანორმალურ ზემოქმედებასთან ლორწოვან გარსზე. რეოვირუსული ინფექცია, ასევე ხელს უწყობს ანთებითი იმუნიტეტის განივთარებას და გლუტენის მიმართ პირის ღრუს ტოლერანტობის დაქვეითებას.[9]

პათოფიზიოლოგია

ხორბლის (გლიადინი), ჭვავის (სეკალინი), ქერის (ჰორდეინი) და მსგავსი მცენარეების პროლამინების ანტიგენური პეპტიდების მიმართ იმუნური ტოლერანტობის დაკარგვა ცელიაკიის ძირითადი ანომალიაა. აღნიშნული პეპტიდები რეზისტენტულია ადამიანის პროტეაზების მიმართ, რის გამოც პეპტიდი პერსისტირებს წვრილი ნაწლავის სანათურში.[10] უცნობია, თუ როგორ აღწევს მსგავსი პეპტიდი საკუთრივ მემბრანაში (lamina propria), თუმცა ძირითადი ჰიპოთეზის მიხედვით არსებობს დეფექტი მჭიდრო უჯრედთშორის კავშირებში, ენდოთელიუმის უჯრედების ტრანსციტოზში, ნაწლავის სანათურში არსებულ დენდრიტულ უჯრედებსა და აპოპტოზური ხაოიანი ენტეროციტების რეზობრციულ პასაჟში.

ნაწლავის ლორწქვეშა შრეში აღნიშნული პეპტიდები როგორც თანდაყოლილ, ასევე ადაპტაციურ იმუნურ სისტემას ააქტიურებენ. თანდაყოლილი იმუნიტეტის გააქტიურების მექანიზმი სრულად აღწერილი არ არის. ნათელია, რომ გლუტენის პეპტიდები ასტიმულირებს ინტერლეიკინ-15-ის გამოყოფას დენდრიტული უჯრედებიდან, მაკროფაგებიდან და ნაწლავური ეპითელიუმიდან, რაც შემდგომში იწვევს ინტრაეპითელური ლიმფოციტების სტიმულირებას და ეპითელიუმის დაზიანებას.[11][12][13][14]ლორწქვეშა შრეში გლუტენის პეპტიდები გადის დეამიდაციას ქსოვილოვანი ტრანსგლუტამინაზას მიერ. ქსოვილოვანი ტრანგლუტამინაზა ნორმაში ჩართულია კოლაგენების ჯვარედინ დაკავშირებასა და ქსოვილის რემოდელირების პროცესში. გლიადინის პეპტიდის დეამიდაცია იწვევს მაღალი სწრაფვის შეკავშირებას ცელიაკიასთან ასოცირებულ HLA პეპტიდებთან (DQ2 ან DQ8), რომლებიც ანტიგენების წარმდგენი უჯრედების ზედაპირზე გვხვდება; შემდგომში აქტიურდება დამხმარე T (Th) უჯრედები.[15] ამიტომ, ცელიაკიის დროს პაციენტს აუცილებლად ექნება HLA-DQ2 (პაციენტთა 95%) ან DQ8 (პაციენტთა 5%). Th უჯრედების სტიმულაციას ორი შედეგი აქვს. Th1-დან გამოყოფილი ციტოტოქსიკური T ლიმფოციტები განაპირობებს უჯრედთა სიკვდილს და ქსოვილის რემოდელირებას ხაოების ატროფიითა და კრიპტების ჰიპერპლაზიით. Th2 იწვევს პლაზმური უჯრედების მომწიფებასა და შემდგომში გლიადინის საწინააღმდეგო ანტი-tTG ანტისხეულების წარმოქმნას.[16]

კლასიფიკაცია

ცელიაკიის ქვეჯგუფები

ცელიაკიის ოფიციალური კლასიფიკაცია არ არსებობს; თუმცა, აღნიშნული ნოზოლოგია შეგვიძლია დავყოთ მთავარ ქვეჯგუფებად.

  1. კლასიკური ცელიაკია: ტიპური სიმპტომები, მაგ. დიარეა, წონის კლება, მუცლის ტკივილი და დისკომფორტი, დაღლილობა. კლასიკური სიმპტომები პაციენტების <50%-ში გვხვდება.

  2. ატიპური ცელიაკია: არ გვხვდება ტიპური გასტროინტესტინური სიმპტომები ან მალაბსორბცია; აღინიშნება დეფიციტური დარღვევები (მაგ. რკინადეფიციტი) ან ნაწლავგარე გამოვლინებები (მაგ. დაღლილობა, ღვიძლის ფერმენტების მატება ან უშვილობა). თუმცა, ატიპური დაავადება სავარაუდოდ მოიცავს ცელიაკიის დიაგნოზის მქონე პირთა უმრავლესობას.

  3. ფარული ("ჩუმი") ცელიაკია: ცელიაკიის სეროლოგიური და ჰისტოლოგიური მტკიცებულება გამოხატული სიმპტომების, ნიშნებისა და დეფიციტების გარეშე. ცელიაკიის ფარულ შემთხვევათა ზუსტი პროპორცია უცნობია, თუმცა, სავარაუდოდ შემთხვევათა 20%-ს შეადგენს.

  4. არამორეაგირე ცელიაკია: კლინიკური სიმპტომები ან ლაბორატორიული დარღვევები, რომლებიც ცელიაკიას ახასიათებს, არ უმჯობესდება კვებიდან გლუტენის ამოღების შემდეგ 6 თვის განმავლობაში; ან ტიპიური სიმპტომები ან ლაბორატორიული დარღვევები მეორდება გლუტენისაგან თავისუფალი დიეტის დაცვის ფონზე.

  5. რეფრაქტერული ცელიაკია: სპეციფიკური დიაგნოზი, რომელიც შედის არამორეაგირე ცელიაკიის ქვეჯგუფში; განისაზღვრება, როგორც კლინიკური სიმპტომებისა და ჰისტოლოგიური პათოლოგიების პერსისტირება მკაცრი, გლუტენისაგან თავისუფალი დიეტის დაწყებიდან სულ მცირე 6 თვის შემდეგ და სხვა გამომწვევი მიზეზის ან გამოხატული ლიმფომის გარეშე. რეფრაქტერული ცელიაკიის ზუსტი ინციდენტობა უცნობია, თუმცა სავარაუდოდ 1%-ს შეადგენს.

აღნიშნული მასალა უნდა გამოიყენოთ disclaimer მიხედვით